Sàng lọc phát triển cho trẻ: là gì, khi nào làm, bố mẹ cần biết gì?

Sàng lọc phát triển cho trẻ là gì, khác gì theo dõi mốc phát triển? Các mốc sàng lọc 9, 18, 24, 30 tháng theo AAP và CDC, cách chuẩn bị và hiểu đúng kết quả.
Sàng lọc phát triển cho trẻ là gì?
Nhiều bố mẹ Việt nghe tới "sàng lọc" là nghĩ ngay tới sàng lọc sơ sinh (lấy máu gót chân) hay đo thính lực lúc mới sinh. Còn sàng lọc phát triển thì ít được nhắc tới hơn, dù đây là một phần quan trọng của việc chăm sóc trẻ 0–3 tuổi. Hiểu đơn giản, đó là một lần "nhìn kỹ hơn" xem con đang phát triển thế nào ở các mặt: vận động, ngôn ngữ, giải quyết vấn đề, cảm xúc và xã hội.
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) phân biệt hai việc khác nhau:
- Theo dõi phát triển (monitoring): việc diễn ra liên tục, không chính thức, do chính bố mẹ, ông bà, cô giáo và những người chăm con thực hiện. Ví dụ: dùng bảng mốc phát triển để xem con đã làm được gì so với các bé cùng tuổi.
- Sàng lọc phát triển (screening): việc chính thức hơn, do nhân viên y tế hoặc người làm giáo dục mầm non được đào tạo thực hiện, dùng các bộ công cụ đã được kiểm định. Có bộ câu hỏi để bố mẹ điền, có bộ do người khám trực tiếp quan sát con.
Sàng lọc phát triển vào những lúc nào?
Theo Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), được CDC trích dẫn:
- Sàng lọc phát triển chung: cho mọi trẻ, ở các lần khám định kỳ lúc 9, 18 và 30 tháng.
- Sàng lọc riêng về tự kỷ: ở lần khám 18 và 24 tháng.
- Bất cứ lúc nào bố mẹ hoặc bác sĩ có lo lắng. Nếu lỡ một lần khám, nên làm bù ở lần khám tiếp theo.
Ở Việt Nam, lịch khám và sàng lọc có thể khác tuỳ nơi. Bố mẹ có thể chủ động hỏi bác sĩ nhi ở các lần khám định kỳ: "Con đã được sàng lọc phát triển chưa? Kết quả thế nào?". Xem thêm bài khám sức khoẻ định kỳ cho trẻ.
Vì sao sàng lọc lại quan trọng?
Nhiều khác biệt trong phát triển không lộ rõ khi con ở nhà, nhất là với con đầu lòng, khi bố mẹ chưa có "so sánh". AAP cho biết các bộ sàng lọc nhìn vào mọi mặt phát triển: ngôn ngữ, giải quyết vấn đề, cảm xúc – xã hội, vận động tinh và vận động thô. Phát hiện sớm thì con được hỗ trợ sớm; AAP viết rằng nhận ra vấn đề càng sớm thì trẻ càng dễ học các kỹ năng mới. CDC cũng nhấn mạnh hỗ trợ ở bất kỳ tuổi nào cũng có ích.
AAP còn nhắc một điều rất đáng để bố mẹ tin vào bản thân: nghiên cứu cho thấy khi bố mẹ lo lắng về sự phát triển của con, họ thường đúng. Vì vậy cảm giác "có gì đó chưa ổn" của bố mẹ là thông tin quý, nên được nói ra với bác sĩ.
Bố mẹ tự theo dõi và chuẩn bị cho buổi sàng lọc
Theo dõi mốc ở nhà
CDC có bảng mốc phát triển miễn phí theo tuổi, mô tả những việc mà phần lớn trẻ làm được ở mỗi độ tuổi. AAP gợi ý nếu con đang ở giữa hai mốc tuổi, hãy dùng bảng của mốc nhỏ hơn. Các bài theo tháng tuổi của Agoliva, như bé 9 tháng tuổi, cũng tóm tắt các mốc chính.
Mang gì đi khám
- Danh sách điều con đã làm được và chưa làm được, đánh dấu những điểm bố mẹ băn khoăn.
- Vài đoạn video ngắn quay lúc con chơi, nói, đi lại tự nhiên ở nhà. Ở phòng khám lạ, nhiều bé rụt rè và "không chịu thể hiện".
- Thông tin về thai kỳ và lúc sinh: con sinh đủ tháng hay sinh non, cân nặng lúc sinh, các lần nằm viện.
- Ý kiến của ông bà, cô giáo, những người cũng chăm con hằng ngày.
Trong lúc sàng lọc
Gợi ý của Agoliva: chọn giờ con đã ngủ đủ, ăn no; trả lời bộ câu hỏi theo đúng những gì con thường làm, không phải điều con "thỉnh thoảng làm được một lần" hay điều bố mẹ mong con làm. Trả lời trung thực giúp kết quả phản ánh đúng con, và con được giúp đúng chỗ.
Khi kết quả cho thấy "cần chú ý"
Đừng hoảng. CDC giải thích bước tiếp theo thường là đánh giá phát triển chuyên sâu. AAP cho biết bác sĩ có thể giới thiệu con tới bác sĩ nhi phát triển – hành vi, bác sĩ thần kinh nhi, bác sĩ tâm thần nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Ở Việt Nam, bố mẹ có thể hỏi bác sĩ nhi về nơi đánh giá phù hợp, thường là các khoa phát triển, tâm lý hoặc phục hồi chức năng của bệnh viện nhi.
Trong lúc chờ, con vẫn có thể được hỗ trợ. AAP cho biết các dịch vụ có thể gồm âm ngữ trị liệu, vật lý trị liệu hay trị liệu hành vi. Xem thêm bài can thiệp sớm và các loại trị liệu cho trẻ. Còn nếu kết quả bình thường mà bố mẹ vẫn lo, hãy tiếp tục theo dõi và hỏi lại bác sĩ ở lần khám sau, hoặc sớm hơn nếu thấy điều mới.
Khi nào cần đưa con đi khám
Đừng đợi đến lịch sàng lọc nếu bố mẹ thấy:
- Con mất đi kỹ năng đã từng làm được (bập bẹ, nói từ, đi, chơi tương tác).
- Con chật vật khi lẫy, ngồi hay đi; khó giữ đầu cổ vững; cơ có vẻ quá cứng hoặc quá mềm; khó giữ thăng bằng hoặc dáng đi bất thường (theo AAP).
- Con ít phản ứng với âm thanh, ít nhìn mặt người, hoặc chưa đạt nhiều mốc giao tiếp so với tuổi.
- Bố mẹ có cảm giác "con không giống trước" hay "có gì đó chưa ổn".
Đi cấp cứu ngay (gọi 115)
Theo NHS, đưa con đi cấp cứu ngay nếu con: lên cơn co giật; khó thở hoặc thở rất nhanh; da, môi hoặc lưỡi tím tái, xám; li bì, khó đánh thức hoặc không đánh thức được; khóc yếu, khóc thét the thé hoặc khóc liên tục bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Sàng lọc phát triển có đau hay nguy hiểm không?
Không. Sàng lọc phát triển thường là bộ câu hỏi bố mẹ trả lời và/hoặc người khám quan sát con chơi, làm một số việc đơn giản. Không có kim tiêm hay thuốc.
Kết quả sàng lọc chưa đạt có phải con bị chậm phát triển?
Chưa chắc. Sàng lọc chỉ cho biết con nên được đánh giá kỹ hơn. Chỉ chuyên gia, sau khi đánh giá đầy đủ, mới đưa ra kết luận.
Con khoẻ mạnh, ăn ngủ tốt thì có cần sàng lọc không?
Có. AAP khuyến nghị sàng lọc cho mọi trẻ ở các mốc 9, 18 và 30 tháng, không chỉ trẻ có biểu hiện đáng lo.
Nguồn tham khảo
- CDC – Developmental Monitoring and Screening
- CDC – CDC's Developmental Milestones
- AAP, HealthyChildren.org – What should I do if I am worried about my child's development?
- AAP, HealthyChildren.org – Is Your Baby's Physical Development on Track?
- CDC – Clinical Screening and Diagnosis for Autism Spectrum Disorder
- NHS – When to get urgent medical help for babies and children under 5
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngKhe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị
Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
