Can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển: là gì, vì sao nên bắt đầu sớm?

Can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển là gì, gồm những gì và vì sao nên bắt đầu sớm? Thông tin theo CDC, AAP, WHO và Harvard, cùng vai trò của bố mẹ ở nhà.
Can thiệp sớm là gì?
Khi bác sĩ nói "nên cho con đi can thiệp sớm", nhiều bố mẹ chột dạ, nghĩ rằng con mình "có vấn đề nặng". Thật ra, can thiệp sớm chỉ đơn giản là các dịch vụ và hỗ trợ dành cho em bé và trẻ nhỏ có chậm phát triển hoặc khuyết tật, cùng với gia đình của trẻ. Định nghĩa này là của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC). Mục tiêu là giúp con học những kỹ năng con đang cần, đúng lúc não bộ con đang tiếp nhận nhanh nhất.
Theo CDC, tuỳ nhu cầu của từng trẻ và từng gia đình, can thiệp sớm có thể gồm âm ngữ trị liệu (giúp nói và giao tiếp), vật lý trị liệu (vận động), hoạt động trị liệu (các việc hằng ngày, vận động tinh, cảm giác) và những hỗ trợ khác. Việc con cần gì được quyết định sau một lần đánh giá kỹ năng và khả năng của con, do chuyên gia thực hiện.
Vì sao can thiệp càng sớm càng tốt?
Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard giải thích: não bộ được "xây" dần theo thời gian, từ dưới lên, mạch đơn giản hình thành trước, mạch phức tạp xây trên nền đó. Trong vài năm đầu đời, hơn 1 triệu kết nối thần kinh mới hình thành mỗi giây. Khả năng thích nghi của não, gọi là tính mềm dẻo của não, giảm dần theo tuổi. Vì vậy xây nền móng tốt khi não còn rất "mềm dẻo" thì dễ hơn so với sửa lại về sau.
CDC cho biết can thiệp sớm có thể tác động đáng kể tới khả năng học kỹ năng mới của trẻ, giúp trẻ vượt qua khó khăn và có thể giúp trẻ thuận lợi hơn khi đi học và cả về sau. Với trẻ tự kỷ, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết được tiếp cận kịp thời các can thiệp tâm lý – xã hội sớm, dựa trên bằng chứng, có thể cải thiện khả năng giao tiếp và tương tác xã hội. Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cũng viết: nhận ra vấn đề càng sớm thì trẻ càng dễ học kỹ năng mới.
Nhưng CDC cũng nhấn mạnh một điều để bố mẹ không tự trách: hỗ trợ ở bất kỳ tuổi nào cũng có ích. Nếu con đã hơn 3 tuổi, vẫn chưa muộn để bắt đầu.
Bắt đầu từ đâu?
- Nói với bác sĩ nhi về điều mình lo. AAP khuyên đừng chờ xem con có "tự hết" hay không. Mang theo ghi chép và video ngắn về con.
- Sàng lọc và đánh giá. Bác sĩ có thể sàng lọc rồi giới thiệu con tới nơi đánh giá chuyên sâu. Xem bài sàng lọc phát triển.
- Lập kế hoạch hỗ trợ. Chuyên gia cùng gia đình đặt mục tiêu cụ thể, chọn loại trị liệu phù hợp.
Ở Hoa Kỳ, mỗi bang có chương trình can thiệp sớm riêng cho trẻ dưới 3 tuổi, và CDC cho biết bố mẹ có thể tự liên hệ mà không cần giấy giới thiệu. Ở Việt Nam, hệ thống tổ chức khác; bố mẹ có thể bắt đầu từ bác sĩ nhi, rồi hỏi về các khoa phát triển, tâm lý hoặc phục hồi chức năng ở bệnh viện nhi. Khi chọn nơi can thiệp, hãy hỏi rõ: ai đánh giá con, chuyên viên được đào tạo gì, mục tiêu cho con là gì và theo dõi tiến bộ ra sao. AAP khuyên bố mẹ trao đổi với bác sĩ trước khi cho con dùng các liệu pháp chưa được chứng minh khoa học, và nên thận trọng với lời hứa "chữa khỏi" nhanh.
AAP còn lưu ý: không cần đợi có chẩn đoán mới bắt đầu giúp con. Có rất nhiều điều bố mẹ làm được ngay từ bây giờ.
Bố mẹ là "chuyên viên" quan trọng nhất
Mỗi tuần con có thể chỉ gặp chuyên viên trị liệu vài giờ, nhưng ở bên gia đình gần như cả ngày. Vì vậy can thiệp sớm theo CDC là hỗ trợ cho cả gia đình, không riêng gì trẻ. Những gì con tập trên lớp cần được lặp lại tự nhiên trong bữa ăn, lúc tắm, lúc chơi ở nhà.
- Chơi theo hướng con dẫn. AAP gợi ý kết nối với con qua trò chơi, đi theo những đồ vật, hoạt động, con người mà con quan tâm.
- Giao và đáp. Gợi ý của Agoliva: khi con nhìn, chỉ, phát ra âm thanh, bố mẹ đáp lại bằng lời nói, nụ cười, rồi chờ con "lượt tiếp theo". Đây cũng là kiểu tương tác mà Harvard gọi là "giao và đáp" (serve and return).
- Biến việc nhà thành giờ tập. Gợi ý của Agoliva: nhặt rau cùng mẹ để tập ngón tay, gọi tên từng món khi dọn mâm cơm để tập từ ngữ, leo bậc cầu thang có người đỡ để tập vận động.
- Cho con chơi cùng bạn. AAP cho biết dù chỉ vài giờ mỗi tuần ở nhóm chơi hay lớp mầm non, con cũng có thêm cơ hội học kỹ năng xã hội.
- Cả nhà thống nhất. Gợi ý của Agoliva: mời ông bà, người giúp việc cùng đến một buổi trị liệu để biết cách chơi với con giống nhau.
Và đừng quên chăm sóc chính mình. Hành trình này có thể dài, bố mẹ cần được nghỉ ngơi và chia sẻ. Đọc thêm bài sức khoẻ tinh thần của bố mẹ.
Khi nào cần đưa con đi khám
Hãy hẹn bác sĩ nhi để hỏi về đánh giá và can thiệp sớm nếu:
- Con chưa đạt nhiều mốc phát triển so với tuổi, ví dụ khoảng 12 tháng chưa bập bẹ, chưa vẫy tay; khoảng 18 tháng chưa tự đi được hay chưa cố nói vài từ (xem bài bé 12 tháng tuổi).
- Con mất đi kỹ năng đã có, ở bất kỳ tuổi nào.
- Cơ của con có vẻ quá cứng hoặc quá mềm, con chật vật khi lẫy, ngồi, đi (theo AAP).
- Kết quả sàng lọc cho thấy con cần được đánh giá thêm.
- Bố mẹ, ông bà hay cô giáo cảm thấy có điều gì đó chưa ổn.
Đi cấp cứu ngay (gọi 115)
Đưa con đi cấp cứu ngay nếu con lên cơn co giật, khó thở, tím tái, li bì khó đánh thức hoặc ngất. Đây là những dấu hiệu cần cấp cứu ở mọi trẻ nhỏ, dù con có đang can thiệp hay không.
Câu hỏi thường gặp
Can thiệp sớm là mấy tuổi?
Theo cách dùng của CDC, can thiệp sớm dành cho em bé và trẻ nhỏ, thường từ sơ sinh tới 3 tuổi. Trẻ từ 3 tuổi trở lên vẫn được hỗ trợ, chỉ là qua hình thức khác, và CDC nhấn mạnh hỗ trợ ở tuổi nào cũng có ích.
Con chưa có chẩn đoán thì có nên đi can thiệp không?
Có thể. AAP cho biết không cần đợi chẩn đoán mới bắt đầu hỗ trợ con. Việc con cần hỗ trợ gì nên dựa trên đánh giá của chuyên gia.
Can thiệp sớm bao lâu thì con tiến bộ?
Mỗi trẻ một khác, không có con số chung. Hãy hỏi chuyên viên về mục tiêu cụ thể cho con và cách theo dõi tiến bộ sau mỗi giai đoạn.
Nguồn tham khảo
- CDC – What Is Early Intervention?
- CDC – Developmental Monitoring and Screening
- Harvard Center on the Developing Child – Brain Architecture
- AAP, HealthyChildren.org – If Autism Is Suspected, What's Next?
- AAP, HealthyChildren.org – What should I do if I am worried about my child's development?
- WHO – Autism fact sheet
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngKhe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị
Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
