Khe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị

Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Khe hở môi, vòm miệng ở trẻ là gì?
Khe hở môi và khe hở vòm miệng (dân gian hay gọi là sứt môi, hở hàm ếch) là khi môi trên và/hoặc vòm miệng của bé có một khe hở ngay từ lúc sinh. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), khe hở xuất hiện vì trong thời gian bé hình thành trong bụng mẹ, các phần của khuôn mặt chưa liền lại hoàn toàn.
- Khe hở môi có thể ở một bên hoặc hai bên, từ một vết khuyết nhỏ tới một khe rộng lên tới mũi (NHS).
- Khe hở vòm miệng có thể chỉ là một lỗ hở ở phía sau miệng, hoặc kéo dài tới phía trước. Đôi khi khe hở bị lớp niêm mạc vòm miệng che đi nên khó thấy (NHS).
Bé có thể có một trong hai, hoặc cả hai. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) ước tính ở Mỹ, khoảng 1 trên 1.031 trẻ sinh ra có khe hở môi (có hoặc không kèm khe hở vòm miệng), và khoảng 1 trên 1.563 trẻ có khe hở vòm miệng đơn thuần.
Điều bố mẹ nên nghe đầu tiên: theo NHS, phần lớn trẻ được điều trị khe hở môi, vòm miệng lớn lên và có cuộc sống hoàn toàn bình thường.
Không phải do bố mẹ đã làm gì sai
Ở nhà mình, đôi khi người lớn vẫn truyền tai nhau những lời trách mẹ: do lúc mang thai ăn món này, làm việc kia, hay "kiêng không kỹ". NHS nói rõ: lý do chính xác thường không xác định được, và rất khó có khả năng khe hở là do điều gì mẹ đã làm hay không làm khi mang thai. CDC cũng cho biết với phần lớn trẻ, nguyên nhân chưa được biết, có lẽ là do kết hợp giữa gen và các yếu tố khác.
Các nguồn có nêu một số yếu tố liên quan, chỉ ở một phần trường hợp: hút thuốc hoặc uống rượu khi mang thai, béo phì, thiếu axit folic, một số thuốc chống động kinh dùng đầu thai kỳ (NHS); hút thuốc, đái tháo đường có từ trước khi mang thai và một số thuốc chống động kinh (CDC). Đây là thông tin cho những lần mang thai sau, không phải để quy lỗi.
Cho bé bú: thử thách đầu tiên
NHS cho biết nhiều bé có khe hở vòm miệng gặp khó khăn khi bú mẹ vì miệng không tạo được độ kín để mút. Bé có thể nuốt nhiều hơi, sữa có thể trào ra mũi, và bé có thể tăng cân chậm trong vài tháng đầu.
Đừng lo lắng một mình, vì có nhiều cách hỗ trợ:
- Điều dưỡng chuyên về khe hở có thể hướng dẫn tư thế cho bú, cách cho ăn khác và cả việc ăn dặm sau này (NHS).
- Nếu bé không bú mẹ được, mẹ có thể hút sữa và cho bé bú bằng loại bình mềm được thiết kế riêng cho trẻ có khe hở vòm miệng (NHS).
- Rất hiếm khi, bé cần ăn qua ống thông mũi cho tới lúc phẫu thuật (NHS).
Hành trình điều trị theo từng mốc
Khe hở được điều trị bởi một nhóm chuyên khoa phối hợp với gia đình (NHS, CDC). Lịch cụ thể do đội điều trị quyết định cho từng bé. NHS mô tả một lịch thường gặp:
- Từ sơ sinh đến 6 tuần: hỗ trợ cho bú, hỗ trợ bố mẹ, kiểm tra thính lực, khám nhi.
- 3–6 tháng: phẫu thuật khe hở môi.
- 6–12 tháng: phẫu thuật khe hở vòm miệng.
- 18 tháng, 3 tuổi, 5 tuổi: đánh giá lời nói.
- Lớn hơn: có thể ghép xương vùng lợi, chỉnh nha.
CDC cho biết phẫu thuật môi thường làm trong vài tháng đầu đời, còn vòm miệng được khuyến nghị sửa trong vòng 18 tháng, sớm hơn nếu có thể. Nhiều trẻ cần thêm phẫu thuật khi lớn. Sau phẫu thuật môi có thể còn một vết sẹo nhỏ, sẽ mờ dần theo thời gian (NHS). Giữa các mốc điều trị, bé vẫn lớn lên và học hỏi như mọi em bé; bài bé 3 tháng tuổi giúp bố mẹ theo dõi các mốc chung.
Ở Việt Nam, bố mẹ có thể hỏi bác sĩ nhi hoặc bác sĩ sản để được giới thiệu tới khoa phẫu thuật hàm mặt, tạo hình của bệnh viện nhi, bệnh viện răng hàm mặt hoặc bệnh viện đa khoa lớn.
Thính lực, lời nói và răng
- Thính lực: trẻ có khe hở vòm miệng dễ bị viêm tai và tích dịch tai giữa (tai keo), có thể làm giảm nghe. Bé sẽ được kiểm tra thính lực đều đặn; nếu cần, bác sĩ có thể đặt ống thông khí nhỏ hoặc dùng máy trợ thính (NHS). Xem bài viêm tai giữa.
- Lời nói: nếu vòm miệng chưa được sửa, trẻ có thể nói không rõ hoặc giọng mũi. Chuyên viên âm ngữ trị liệu sẽ theo dõi và giúp đỡ trong suốt thời thơ ấu (NHS). Bài các loại trị liệu cho trẻ giải thích âm ngữ trị liệu là gì.
- Răng: răng hai bên khe hở có thể mọc lệch, thiếu hoặc thừa răng, và trẻ dễ sâu răng hơn. Hãy giữ lịch khám nha khoa và vệ sinh răng miệng tốt (NHS).
Gợi ý của Agoliva: trò chuyện, hát, đọc sách cho bé mỗi ngày, như với mọi em bé khác. Bé cần nghe nhiều lời nói ấm áp để học nói, dù lịch điều trị dài.
Khi nào cần đưa con đi khám
Liên hệ đội điều trị hoặc bác sĩ nhi sớm nếu
- Bé bú rất khó, mỗi cữ bú kéo dài, sữa trào ra mũi nhiều, hoặc bé chậm tăng cân (NHS).
- Bé có ít tã ướt hơn bình thường, nước tiểu vàng sẫm, ít hoặc không có nước mắt khi khóc, thóp lõm, bé lừ đừ hoặc quấy (NHS, dấu hiệu mất nước).
- Bé có vẻ nghe kém, hay bị viêm tai, hoặc sau này chậm nói.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến viện ngay nếu bé
Theo NHS, với trẻ dưới 5 tuổi:
- Thở rất nhanh, khó thở, thở rên, hõm bụng hoặc ngực khi thở, có lúc ngừng thở.
- Da, môi, lưỡi tái xanh, xám hoặc loang lổ; da lạnh, ẩm.
- Không chịu bú, hoặc không đi tiểu (không có tã ướt) trong 12 giờ.
- Khó đánh thức, mềm nhũn, co giật, hoặc khóc yếu, khóc thét liên tục.
- Sốt từ 38°C ở bé dưới 3 tháng, hoặc từ 39°C ở bé 3–6 tháng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hở hàm ếch có bú mẹ được không?
Tuỳ từng bé. Một số bé có thể bú mẹ với tư thế phù hợp; nhiều bé có khe hở vòm miệng khó tạo độ kín để mút. Khi đó mẹ vẫn có thể hút sữa và cho bé bú bằng bình mềm chuyên dụng (NHS). Hãy nhờ điều dưỡng hoặc chuyên viên của đội điều trị hướng dẫn.
Bao nhiêu tháng thì phẫu thuật sứt môi, hở hàm ếch?
Theo NHS, sửa môi thường làm lúc 3–6 tháng, sửa vòm miệng lúc 6–12 tháng. CDC khuyến nghị sửa vòm miệng trong vòng 18 tháng, sớm hơn nếu có thể. Đội điều trị sẽ quyết định thời điểm phù hợp cho con.
Sinh con sau có bị lại không?
NHS cho biết phần lớn trường hợp chỉ xảy ra một lần. Nếu đã có một con bị khe hở, khả năng con sau bị vào khoảng 2–8%; có thể cao hơn khi liên quan đến một tình trạng di truyền. Bố mẹ có thể hỏi bác sĩ về tư vấn di truyền trước lần mang thai tới.
Nguồn tham khảo
- NHS – Cleft lip and palate
- NHS – Cleft lip and palate: Treatment
- CDC – About Cleft Lip and Cleft Palate
- NHS – When to get urgent medical help for babies and children under 5
- NHS – Dehydration
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngBàn chân khoèo bẩm sinh ở trẻ: phương pháp Ponseti và hành trình chữa
Bàn chân khoèo bẩm sinh là gì, có chữa được không? Hiểu phương pháp Ponseti: bó bột, cắt gân gót, đeo nẹp, và những điều bố mẹ cần biết để đồng hành cùng con.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
