Bàn chân khoèo bẩm sinh ở trẻ: phương pháp Ponseti và hành trình chữa

Bàn chân khoèo bẩm sinh là gì, có chữa được không? Hiểu phương pháp Ponseti: bó bột, cắt gân gót, đeo nẹp, và những điều bố mẹ cần biết để đồng hành cùng con.
Bàn chân khoèo bẩm sinh là gì?
Bàn chân khoèo bẩm sinh (clubfoot, tên y khoa là talipes) là tình trạng em bé sinh ra với một hoặc cả hai bàn chân cong, xoay vào trong, hướng lên hoặc xuống, sờ vào thấy cứng và căng khi bố mẹ thử nhẹ nhàng cử động (NHS). Theo Viện Hàn lâm Phẫu thuật Chỉnh hình Hoa Kỳ (AAOS), khoảng 1 trên 1.000 trẻ sinh ra có bàn chân khoèo, nên đây là một trong những vấn đề bàn chân bẩm sinh thường gặp hơn cả. Gân nối cơ cẳng chân với xương bàn chân ngắn và căng, kéo bàn chân về sai vị trí.
Nếu con được chẩn đoán bàn chân khoèo, điều đầu tiên bố mẹ nên biết là tin tốt: theo NHS, điều trị thường có kết quả tốt nếu bắt đầu sớm sau sinh. AAOS cho biết với điều trị, trẻ thường có bàn chân gần như bình thường, có thể chạy nhảy, vui chơi và đi giày bình thường. AAOS cũng cho biết bàn chân khoèo không gây đau ở giai đoạn nhũ nhi.
Không phải lỗi của bố mẹ
Nhiều mẹ tự trách mình: "Có phải lúc mang thai mình ngồi nhiều, ăn gì không hợp?" NHS cho biết thường không biết được vì sao một bé bị bàn chân khoèo. Đôi khi có yếu tố di truyền trong gia đình; đôi khi bàn chân khoèo đi kèm một tình trạng sức khoẻ khác, và bác sĩ sẽ khám toàn diện để kiểm tra. AAOS cho rằng giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất là sự kết hợp của yếu tố di truyền và môi trường.
Cũng cần phân biệt: có bé lúc mới sinh bàn chân trông như khoèo do tư thế trong bụng mẹ, nhưng bàn chân dần trở về vị trí bình thường mà không cần điều trị. NHS gọi đây là khoèo do tư thế. Chỉ bác sĩ chuyên khoa mới phân biệt được hai trường hợp này, vì vậy bố mẹ đừng tự đoán.
Bé được chẩn đoán thế nào?
Bàn chân khoèo có thể được phát hiện khi siêu âm thai hoặc sau khi bé chào đời (NHS). Khi đó, bé được giới thiệu tới bác sĩ chỉnh hình nhi, thường trong vòng vài tuần sau sinh. Bác sĩ sẽ xem và sờ bàn chân, khám thêm chân, hông và cột sống của bé, hỏi tiền sử gia đình, và có thể chỉ định siêu âm hoặc chụp X-quang (NHS).
Ở Việt Nam, bố mẹ có thể hỏi bác sĩ sản hoặc bác sĩ nhi để được giới thiệu tới khoa chỉnh hình nhi tại bệnh viện nhi hoặc bệnh viện chấn thương chỉnh hình có điều trị bàn chân khoèo. Gợi ý của Agoliva: khi đặt lịch, có thể hỏi nơi đó có áp dụng phương pháp Ponseti không.
Phương pháp Ponseti: ba giai đoạn
Cả NHS và AAOS đều mô tả phương pháp Ponseti là cách điều trị chính. Đây là hành trình dài, nhưng mỗi giai đoạn đều có mục đích rõ ràng:
1. Nắn chỉnh và bó bột hằng tuần
Khi bé được vài tuần tuổi, bác sĩ nhẹ nhàng nắn bàn chân về vị trí tốt hơn rồi bó bột từ chân lên để giữ. Mỗi tuần thay bột một lần và chỉnh thêm một chút. NHS cho biết giai đoạn này kéo dài khoảng 6 tuần; AAOS nói thường mất khoảng 6–8 tuần để bàn chân cải thiện nhiều.
2. Thủ thuật nhỏ ở gân gót
Phần lớn bé cần một thủ thuật nhỏ để giải phóng gân gót (gân Achilles) đang quá căng. AAOS ước tính khoảng 90% bé cần bước này. Sau đó bé được bó bột thêm khoảng 3 tuần (NHS, AAOS).
3. Đeo giày nẹp có thanh nối
Khi tháo bột, bé đeo một đôi giày mềm gắn vào một thanh nối để giữ bàn chân ở vị trí đúng. Bé đeo gần như cả ngày trong khoảng 3 tháng đầu, sau đó thường chỉ đeo khi ngủ trưa và ngủ đêm (NHS, AAOS). Thời gian đeo nẹp kéo dài nhiều năm: AAOS nói ít nhất 3–4 năm, NHS nói có thể tới khi trẻ 5 tuổi. Đội điều trị sẽ quyết định cụ thể cho con.
Bố mẹ đồng hành cùng con thế nào?
- Giữ đúng lịch hẹn. Bó bột hằng tuần, tái khám định kỳ, mỗi buổi đều quan trọng (NHS).
- Hỏi rõ cách chăm bột và nẹp. Gợi ý của Agoliva: trước khi về, hãy hỏi đội điều trị cách giữ bột khô sạch khi thay tã, cách tắm cho bé, và những dấu hiệu nào ở bột hoặc ngón chân cần quay lại ngay. Ghi lại hoặc chụp hướng dẫn để cả nhà cùng đọc.
- Biến giờ đeo nẹp thành nếp. Gợi ý của Agoliva: đeo nẹp cùng một trình tự mỗi tối, như thay đồ, đeo nẹp, hát ru, để bé quen dần. Những ngày đầu bé có thể quấy, đó là lúc bé cần được ôm ấp nhiều hơn.
- Vẫn chơi, vẫn yêu thương như mọi bé. Bé vẫn được bế, được trò chuyện, được chơi nằm sấp có người trông khi thức nếu đội điều trị đồng ý.
- Nhẹ nhàng với cách chữa truyền miệng. Ông bà đôi khi gợi ý xoa bóp, nắn chân ở nhà hay bó nẹp tự làm. Gợi ý của Agoliva: việc nắn chỉnh cần do đội chuyên khoa thực hiện; ở nhà, cả nhà giúp con tốt nhất bằng cách đeo nẹp đúng giờ.
- Tìm sự nâng đỡ. NHS gợi ý kết nối với những gia đình có con cùng hoàn cảnh. Bố mẹ có thể hỏi bệnh viện về các nhóm phụ huynh.
Về sau, AAOS cho biết bàn chân được điều trị thường nhỏ hơn bên kia khoảng 1 đến 1,5 cỡ giày, bắp chân có thể nhỏ hơn, nhưng hiếm khi gây trở ngại đáng kể. Khi con bắt đầu đi, bài tập đi có thêm gợi ý chung.
Khi nào cần đưa con đi khám
Liên hệ bác sĩ hoặc đội điều trị sớm nếu
- Bố mẹ thấy bàn chân bé cong, xoay vào trong, cứng khi cử động nhẹ, mà bé chưa được khám chuyên khoa (NHS).
- Bé quấy khóc bất thường khi đeo bột hoặc nẹp, hoặc bố mẹ thấy bột, nẹp có vấn đề.
- Bàn chân có vẻ đang trở lại vị trí cũ, hoặc bé khó đeo nẹp đủ giờ.
Bé cũng cần khám sức khoẻ định kỳ như mọi trẻ; xem bài bé 1 tháng tuổi.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến viện ngay nếu bé
Theo NHS, với trẻ dưới 5 tuổi:
- Da, môi, lưỡi hoặc các ngón tay chân tái xanh, xám, loang lổ; da lạnh hoặc ẩm.
- Khó thở, thở rất nhanh, thở rên.
- Sốt từ 38°C ở bé dưới 3 tháng, hoặc từ 39°C ở bé 3–6 tháng.
- Khóc yếu, khóc thét the thé hoặc khóc liên tục; khó đánh thức; co giật.
- Không chịu bú, hoặc không đi tiểu trong 12 giờ.
Câu hỏi thường gặp
Bàn chân khoèo bẩm sinh có chữa được không?
Có. Với phương pháp Ponseti bắt đầu sớm, phần lớn trẻ có bàn chân gần như bình thường, chạy nhảy và đi giày bình thường (AAOS). Điều kiện quan trọng là theo đúng kế hoạch, đặc biệt là đeo nẹp đủ giờ.
Bé đeo nẹp có bị đau không?
AAOS cho biết bàn chân khoèo không gây đau ở giai đoạn nhũ nhi. Những ngày đầu đeo nẹp bé có thể khó chịu vì lạ; nếu bé quấy nhiều hoặc bố mẹ thấy da bị đỏ, phồng, hãy báo đội điều trị.
Bàn chân khoèo có tự hết không?
Khoèo do tư thế có thể tự trở về bình thường, nhưng bàn chân khoèo thật sự không tự cải thiện nếu không điều trị (NHS, AAOS). Chỉ bác sĩ chuyên khoa mới phân biệt được hai trường hợp.
Nguồn tham khảo
- NHS – Clubfoot
- AAOS, OrthoInfo – Clubfoot
- NHS – When to get urgent medical help for babies and children under 5
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngKhe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị
Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
