Dấu hiệu sớm của tự kỷ ở trẻ: bố mẹ nên để ý gì và làm gì?

Dấu hiệu sớm của tự kỷ ở trẻ theo CDC, AAP và NHS: điều bố mẹ có thể để ý từ 9 đến 36 tháng, vì sao chỉ chuyên gia mới chẩn đoán và nên làm gì khi lo.
Dấu hiệu sớm của tự kỷ ở trẻ: hiểu đúng trước khi lo
Con chậm nói hơn bạn, gọi mãi không quay lại, nhiều bố mẹ đã thức trắng đêm tìm "dấu hiệu tự kỷ ở trẻ". Bài này không giúp bố mẹ tự chẩn đoán cho con, mà giúp bố mẹ biết nên để ý những gì và nên hỏi ai, để nếu con cần hỗ trợ thì con được hỗ trợ sớm.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), rối loạn phổ tự kỷ là một dạng khác biệt trong phát triển, do những khác biệt trong não bộ. Chữ "phổ" có nghĩa là mỗi trẻ một khác: có trẻ cần nhiều hỗ trợ, có trẻ cần ít hơn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính năm 2021, trên thế giới cứ khoảng 127 người thì có 1 người tự kỷ.
Những điều bố mẹ có thể để ý theo từng độ tuổi
CDC chia các biểu hiện thành hai nhóm chính: khác biệt trong giao tiếp và tương tác xã hội, và hành vi, sở thích lặp lại hoặc bó hẹp. CDC đưa ra một số ví dụ theo tuổi về nhóm giao tiếp:
- Khoảng 9 tháng: chưa phản ứng khi được gọi tên, ít biểu cảm khuôn mặt.
- Khoảng 12 tháng: chưa chơi các trò tương tác đơn giản như ú òa, dùng rất ít hoặc không dùng cử chỉ (vẫy tay, giơ tay đòi bế).
- Khoảng 15 tháng: chưa chia sẻ điều mình thích, ví dụ cầm món đồ yêu thích đưa cho bố mẹ xem.
- Khoảng 18 tháng: chưa chỉ tay vào thứ hay ho để bố mẹ cùng nhìn.
- Khoảng 24 tháng: chưa để ý khi người khác đau hay buồn.
- Khoảng 36 tháng: chưa tham gia chơi cùng các bạn.
"Cùng chú ý": chỉ tay và nhìn theo
Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) đặc biệt nhắc tới kỹ năng "cùng chú ý" (joint attention). Khoảng 12 tháng, đa số trẻ nhìn theo hướng bố mẹ chỉ tay rồi quay lại nhìn bố mẹ, mỉm cười. Khoảng 15 tháng, đa số trẻ chỉ tay vào món đồ ngoài tầm với. Khoảng 18 tháng, trẻ chỉ vào thứ mình thấy thú vị và nhìn xem bố mẹ có đang nhìn cùng không. AAP cho biết trẻ tự kỷ có thể kéo tay bố mẹ tới món đồ thay vì chỉ, hoặc chỉ tay để lấy đồ chứ ít khi để "khoe" cho bố mẹ cùng xem. Xem các mốc giao tiếp chung ở bài bé 18 tháng tuổi.
Ngôn ngữ và trò chơi
Theo AAP và Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), một số trẻ tự kỷ nói muộn hơn, chậm hiểu lời người khác, lặp lại từ hay câu vừa nghe trong thời gian dài hơn bình thường, ít dùng ánh mắt, nét mặt và cử chỉ, ít tham gia chơi giả vờ. NHS cũng mô tả trẻ có thể thích những hành động lặp đi lặp lại (như đóng mở cửa), có các cử động lặp lại như đung đưa người, xoay vòng, vẫy tay, hoặc rất khó chịu khi nếp sinh hoạt thay đổi.
NHS cũng cho biết trẻ có thể phản ứng rất mạnh, hoặc gần như không phản ứng, với ánh sáng, tiếng ồn, mùi, vị hay chất liệu, ví dụ chỉ ăn vài món nhất định.
Mất kỹ năng đã có
AAP cho biết khoảng 25% trẻ về sau được chẩn đoán tự kỷ có giai đoạn mất bớt lời nói đã có hoặc thu mình hơn, thường trong khoảng 15–24 tháng. Bất kỳ trẻ nào mất đi kỹ năng đã từng làm được cũng nên được bác sĩ khám sớm.
Vì sao không nên "chờ xem" mà cũng không nên tự kết luận
Ông bà mình hay động viên "con trai nói muộn, lớn lên tự khắc nói". Có bé đúng là như vậy. Nhưng AAP khuyên bố mẹ đừng chờ xem con có "tự hết" hay không: nếu lo lắng, hãy nói với bác sĩ. Theo CDC, tự kỷ đôi khi có thể nhận ra từ 18 tháng hoặc sớm hơn, và từ 2 tuổi, chẩn đoán của một chuyên gia có kinh nghiệm có thể xem là đáng tin cậy. Can thiệp sớm, dựa trên bằng chứng, giúp trẻ tự kỷ cải thiện khả năng giao tiếp và tương tác (WHO). Đọc thêm bài can thiệp sớm cho trẻ.
Ngược lại, dựa vào một video trên mạng để "dán nhãn" cho con chỉ khiến cả nhà hoang mang. CDC nói rõ: tự kỷ không có xét nghiệm máu để chẩn đoán; bác sĩ dựa vào quá trình phát triển và hành vi của trẻ. Kết quả sàng lọc "cần chú ý" cũng chỉ là bước để được đánh giá kỹ hơn.
WHO cũng khẳng định nhiều nghiên cứu cho thấy vắc xin sởi – quai bị – rubella không gây tự kỷ; nghiên cứu từng gợi ý điều ngược lại đã bị chứng minh là sai, gian lận và đã bị rút lại.
Bố mẹ có thể làm gì ngay từ hôm nay
- Ghi lại điều mình quan sát. Con làm gì, khi nào, ở đâu. Video ngắn lúc con chơi ở nhà rất có ích. AAP nhấn mạnh: bố mẹ là người hiểu con nhất, và mô tả cách con chơi, giao tiếp là rất có ích.
- Hỏi bác sĩ về sàng lọc phát triển. AAP khuyến nghị sàng lọc tự kỷ ở lần khám 18 và 24 tháng. Xem bài sàng lọc phát triển.
- Kiểm tra thính lực. AAP khuyên nếu con chưa từng được kiểm tra nghe, hãy hỏi bác sĩ, vì nghe kém cũng có thể khiến trẻ ít phản ứng khi được gọi.
- Chơi theo hướng con dẫn. AAP gợi ý kết nối với con qua trò chơi, đi theo những gì con đang thích. Gợi ý của Agoliva: ngồi xuống ngang tầm mắt con, chơi cùng món con đang cầm, bắt chước tiếng con phát ra rồi chờ con "đáp lại". Bố mẹ không cần đợi có chẩn đoán mới làm những điều này.
Khi nào cần đưa con đi khám
Hãy hẹn gặp bác sĩ nhi nếu bố mẹ thấy:
- Con có một số biểu hiện theo tuổi ở trên và bố mẹ thấy lo, dù chỉ là "cảm giác".
- Khoảng 12 tháng con chưa bập bẹ, chưa dùng cử chỉ như vẫy tay, chỉ tay; khoảng 18 tháng chưa chỉ tay để khoe.
- Con mất đi từ ngữ hay kỹ năng giao tiếp đã có, ở bất kỳ tuổi nào.
Bác sĩ nhi có thể sàng lọc và giới thiệu con tới nơi đánh giá chuyên sâu, thường là khoa tâm lý, khoa phát triển hoặc khoa phục hồi chức năng ở bệnh viện nhi. Hãy hỏi bác sĩ nơi phù hợp gần nhà mình. Bố mẹ cũng nên thận trọng với những nơi hứa hẹn "chữa khỏi" nhanh; AAP khuyên trao đổi với bác sĩ trước khi cho con dùng bất kỳ liệu pháp nào chưa được chứng minh khoa học.
Đi cấp cứu ngay (gọi 115)
Những dấu hiệu sau không phải dấu hiệu tự kỷ nhưng cần cấp cứu ngay ở mọi trẻ nhỏ: con lên cơn co giật; khó thở hoặc thở rất nhanh; da, môi tím tái hoặc xám; li bì, khó đánh thức; ngất.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chậm nói có phải là tự kỷ không?
Không nhất thiết. Chậm nói có nhiều nguyên nhân, như nghe kém hay chậm phát triển ngôn ngữ đơn thuần. Điều bác sĩ quan tâm là cả bức tranh: con có dùng cử chỉ, ánh mắt, chỉ tay để giao tiếp không. Đọc thêm bài trẻ chậm nói và hỏi bác sĩ nhi nếu lo.
Mấy tuổi thì chẩn đoán được tự kỷ?
Theo CDC, tự kỷ đôi khi được nhận ra từ 18 tháng hoặc sớm hơn, và từ 2 tuổi chẩn đoán của chuyên gia có kinh nghiệm được xem là đáng tin cậy. Chỉ chuyên gia mới chẩn đoán được, sau khi đánh giá đầy đủ.
Bố mẹ có lỗi khi con tự kỷ không?
Không. WHO cho biết nhiều yếu tố di truyền và môi trường cùng góp phần, và khoa học vẫn đang tìm hiểu thêm. Điều con cần nhất là được hiểu, được yêu thương và được hỗ trợ đúng cách.
Nguồn tham khảo
- CDC – Signs and Symptoms of Autism Spectrum Disorder
- CDC – Clinical Screening and Diagnosis for Autism Spectrum Disorder
- AAP, HealthyChildren.org – Early Signs of Autism Spectrum Disorder
- AAP, HealthyChildren.org – If Autism Is Suspected, What's Next?
- NHS – Signs of autism in children
- WHO – Autism fact sheet
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngKhe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị
Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
