Trẻ chậm nói: 18 tháng, 2 tuổi chưa nói có đáng lo không?

Trẻ chậm nói lúc 18 tháng hay 2 tuổi có đáng lo? Mốc nói theo CDC, dấu hiệu cần đưa con đi khám sớm và những việc nhỏ mỗi ngày giúp con nói nhiều hơn.
Trẻ chậm nói: lo lắng là bình thường, chờ đợi thì không nên
Thấy con nhà hàng xóm đã líu lo mà con mình mới bập bẹ vài tiếng, bố mẹ nào cũng sốt ruột. Ông bà thường an ủi "con trai nói muộn", "lớn tự khắc nói". Điều này đúng một phần: trẻ học nói theo nhịp riêng, và theo AAP, chậm nói là dạng chậm phát triển hay gặp nhất, cứ khoảng 5 trẻ thì có 1 trẻ nói muộn hơn bạn cùng tuổi. Hiệp hội Ngôn ngữ – Lời nói – Thính lực Hoa Kỳ (ASHA) ước tính khoảng 10–20% trẻ 2 tuổi là "trẻ nói muộn", và khoảng 50–70% trong số đó bắt kịp bạn bè vào cuối tuổi mẫu giáo.
Nhưng cũng có những bé không tự bắt kịp. Không ai đoán trước được con mình thuộc nhóm nào, nên lời khuyên chung của AAP là: nếu bố mẹ thấy lo, hãy cho con đi khám thay vì chờ. Kiểm tra sớm không mất gì, còn hỗ trợ sớm thì hiệu quả hơn nhiều.
Mốc nói theo tuổi (theo CDC)
Các mốc dưới đây là những điều phần lớn trẻ (khoảng 75%) đã làm được ở tuổi đó. Nếu con chưa làm được, đó là lý do để hỏi bác sĩ, chưa phải là chẩn đoán.
- 15 tháng: cố nói 1–2 từ ngoài "ba", "mẹ" (như "bà", "bóng"); nhìn về đồ vật quen khi bố mẹ gọi tên; chỉ tay để đòi hoặc nhờ giúp.
- 18 tháng: cố nói ít nhất 3 từ ngoài "ba", "mẹ"; làm theo lời dặn một bước mà không cần bố mẹ ra hiệu, ví dụ "đưa mẹ cái thìa"; chỉ tay để cho bố mẹ xem thứ mình thích.
- 2 tuổi: nói được ít nhất 2 từ ghép với nhau như "uống sữa", "bố đi"; chỉ vào tranh trong sách khi được hỏi "con mèo đâu?"; chỉ được ít nhất 2 bộ phận cơ thể; dùng cử chỉ khác ngoài vẫy tay, chỉ tay, như gật đầu, thơm gió.
ASHA dùng một định nghĩa hay gặp cho "trẻ nói muộn": khoảng 2 tuổi mà vốn từ dưới 50 từ và chưa ghép được 2 từ, trong khi vận động và nhận thức phát triển bình thường.
Hiểu lời và nói ra: hai việc khác nhau
Ngôn ngữ có hai mặt. Ngôn ngữ tiếp nhận là những gì con hiểu: hiểu lời dặn, hiểu tên đồ vật, hiểu cử chỉ của người lớn. Ngôn ngữ diễn đạt là những gì con nói ra hoặc thể hiện bằng cử chỉ. Theo AAP, nếu con chỉ chậm phần nói nhưng hiểu tốt, bác sĩ có thể hướng dẫn bố mẹ cách hỗ trợ ở nhà, có khi kèm trị liệu. Nếu con chậm cả phần hiểu, con cần được đánh giá kỹ hơn.
ASHA cũng ghi nhận những bé dùng nhiều cử chỉ để giao tiếp (chỉ tay, kéo tay bố mẹ, gật lắc đầu) thường có khả năng bắt kịp tốt hơn. Bố mẹ có thể tự quan sát: con có hiểu khi mẹ nói "lấy dép cho bà" không? Con có chỉ, có nhìn theo, có kéo tay mẹ để "nói" điều con muốn không?
Khi nào cần đưa con đi khám
Hãy đặt lịch khám nhi hoặc khám phát triển nếu con có một trong các dấu hiệu sau:
- 18 tháng chưa nói được khoảng 3 từ, hoặc chưa chỉ tay để cho bố mẹ xem.
- 2 tuổi chưa ghép được 2 từ, chưa làm theo lời dặn đơn giản.
- Con ít đáp lại khi được gọi tên, ít nhìn vào mắt, không cười đáp lại, ít quan tâm đến người khác.
- Con có vẻ không hiểu lời nói, hoặc từng bị viêm tai nhiều lần.
- Con mất đi những từ hoặc kỹ năng đã từng có, ở bất kỳ tuổi nào. Dấu hiệu này cần đi khám sớm.
Bác sĩ thường cho con kiểm tra thính lực trước, vì nghe kém là một nguyên nhân có thể bỏ sót. Sau đó con có thể được giới thiệu tới chuyên viên âm ngữ trị liệu để đánh giá cả phần hiểu và phần nói. Ở Việt Nam, bố mẹ có thể bắt đầu từ khoa khám phát triển, khoa phục hồi chức năng hoặc tâm lý của các bệnh viện nhi. AAP khuyên: nếu được bảo "cứ chờ thêm" mà bố mẹ vẫn thấy không yên, hãy tin vào linh cảm của mình và xin ý kiến thứ hai.
ASHA liệt kê một số yếu tố làm trẻ dễ nói muộn hơn: bé trai, sinh non hoặc nhẹ cân, trong nhà có người từng nói muộn, vận động cũng chậm. Có các yếu tố này không có nghĩa là con chắc chắn chậm nói, chỉ là bố mẹ nên để ý sớm hơn một chút.
Chậm nói và những cơn ăn vạ
Một khảo sát hơn 2.000 phụ huynh ở Mỹ do Đại học Northwestern công bố năm 2019 cho thấy trẻ nói muộn có tỉ lệ ăn vạ dữ dội hoặc thường xuyên gần gấp đôi trẻ cùng tuổi. Điều này dễ hiểu: con có nhu cầu mà không nói ra được thì bức bối. Tuy vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng vài cơn ăn vạ, hay nói ít hơn con nhà bên, chưa phải điều đáng báo động. Điều cần để ý là một kiểu khó khăn kéo dài: ăn vạ gần như ngày nào cũng có, kèm đánh, đá, nín thở. Bố mẹ có thể đọc thêm bài con ăn vạ: giữ bình tĩnh và giữ giới hạn.
Giúp con nói nhiều hơn mỗi ngày
AAP khuyên bố mẹ dành thật nhiều thời gian chơi, đọc sách và trò chuyện với con, đồng thời khuyến khích mọi cách con giao tiếp, kể cả bằng cử chỉ hay âm thanh. Một vài cách cụ thể (gợi ý của Agoliva):
- Kể tên những gì đang làm: "Mẹ đang nhặt rau, rau xanh quá!", "Bố cắm cơm nhé".
- Chờ con đáp: dừng lại vài giây sau khi hỏi, đón nhận cả tiếng ê a hay cái chỉ tay của con.
- Nói lại và thêm một chút: con nói "xe", mẹ nói "xe máy, xe bố đi làm!".
- Cho con lựa chọn để con phải nói: "Con ăn chuối hay ăn đu đủ?"
- Đọc sách, hát đồng dao mỗi ngày. Xem thêm đọc sách cùng con.
- Hạn chế màn hình: ASHA lưu ý trẻ dưới 18 tháng không nên xem màn hình, trừ gọi video với người thân.
Câu hỏi thường gặp
Con trai 2 tuổi chưa biết nói có sao không?
Bé trai có nguy cơ nói muộn cao hơn bé gái, nhưng "con trai nói muộn" không phải lý do để chờ. Nếu 2 tuổi con chưa ghép được 2 từ, hãy cho con đi khám để kiểm tra thính lực và đánh giá ngôn ngữ.
Trẻ chậm nói có phải là tự kỷ không?
Không hẳn. Nhiều trẻ chỉ chậm nói đơn thuần. Nhưng nếu kèm theo ít nhìn mắt, không đáp khi gọi tên, không chỉ tay, mất kỹ năng đã có thì cần được bác sĩ đánh giá sớm.
Bao lâu thì trẻ chậm nói bắt kịp?
Theo ASHA, khoảng một nửa đến hai phần ba trẻ nói muộn bắt kịp bạn bè vào cuối tuổi mẫu giáo, nhưng một số trẻ vẫn còn khó khăn về ngôn ngữ khi đi học. Vì vậy theo dõi và hỗ trợ sớm vẫn quan trọng.
Nguồn tham khảo
- CDC – Milestones by 18 Months
- CDC – Milestones by 2 Years
- AAP HealthyChildren.org – Language Delay
- ASHA – Late Language Emergence
- AAP HealthyChildren.org – How to Raise Concerns about Your Child's Speech & Language Development
- Northwestern University – Toddler speech delays and temper tantrums
Bài viết liên quan
Ngôn ngữTrẻ mấy tuổi hiểu và làm theo lời dặn? Mốc và trò chơi cho bé 1–3 tuổi
Trẻ mấy tuổi làm theo lời dặn một bước, hai bước? Mốc nghe hiểu theo CDC, AAP, ASHA, trò chơi tại nhà giúp con làm theo lời và khi nào nên hỏi bác sĩ.
Ngôn ngữBé mấy tháng biết tên mình? Khi nào con quay lại lúc được gọi tên
Bé mấy tháng biết tên mình và quay lại khi được gọi? Mốc theo CDC, ASHA, AAP, cách giúp con nhận ra tên, chuyện tên ở nhà và khi nào bé không đáp cần đi khám.
Ngôn ngữNói chuyện với con bằng giọng em bé có tốt không? Hiểu về parentese
Nói chuyện với con bằng giọng em bé, kéo dài, cao giọng có tốt không? Khác biệt giữa parentese và nói ngọng theo con, cách trò chuyện giúp bé học nói.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
