Vàng da sơ sinh: khi nào bình thường, khi nào phải đưa bé đi viện?

Vàng da sơ sinh bao lâu thì hết, khi nào nguy hiểm? Cách nhận biết, cho bú đúng, vì sao không nên phơi nắng và dấu hiệu cần đi viện ngay theo AAP, NHS, CDC.
Vàng da sơ sinh là gì? Vì sao nhiều bé bị?
Bé về nhà được vài ngày, ông bà nhìn kỹ rồi bảo "thằng bé hơi vàng". Vàng da sơ sinh rất hay gặp. Theo Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), vàng da là do một chất tên bilirubin tích tụ trong máu. Bilirubin sinh ra từ hồng cầu và được gan đào thải. Khi còn trong bụng mẹ, gan của mẹ làm việc này giúp con; sau sinh, gan của bé cần vài ngày để "bắt nhịp", nên phần lớn trẻ bị vàng da trong những ngày đầu (AAP, NHS).
Tin yên tâm: đa số bé chỉ vàng da nhẹ và vô hại, tự hết mà không cần điều trị (AAP, NHS). Nhưng cũng cần nghiêm túc: trong một số ít trường hợp, bilirubin tăng rất cao có thể gây tổn thương não. Đó là lý do bé cần được kiểm tra đúng hẹn (AAP, CDC).
Nhận biết bé bị vàng da
- Vàng ở da và lòng trắng mắt. Vàng thường bắt đầu ở mặt, đầu rồi lan xuống ngực, bụng, tay chân khi bilirubin tăng (AAP, NHS).
- Có thể thấy vàng dưới lưỡi, trong má, hoặc ở lợi và môi trong; những chỗ này hữu ích khi bé có làn da ngăm (NHS, CDC).
- Cách nhìn: nhìn dưới ánh sáng trắng, như ánh sáng ban ngày gần cửa sổ (AAP). Ấn nhẹ đầu ngón tay lên chóp mũi hoặc trán bé rồi thả ra, chỗ vừa ấn có thể dễ thấy vàng hơn (NHS).
- Thời gian: NHS cho biết với phần lớn bé, vàng rõ nhất vào khoảng ngày thứ 3 và thường mất khoảng 2 tuần mới hết. CDC lưu ý bilirubin thường cao nhất khi bé 3–5 ngày tuổi.
Nhìn bằng mắt không phải lúc nào cũng chính xác, nhất là ở bé da ngăm (CDC). Khi nghi ngờ, bé cần được đo bilirubin bằng máy đo qua da hoặc xét nghiệm máu (NHS).
Vàng da và việc cho bú
AAP cho biết vàng da gặp nhiều hơn ở bé bú mẹ, thường là khi bé chưa nhận đủ sữa: sữa về muộn, hoặc bé ngậm bắt vú chưa đúng. Cách giúp tốt nhất là cho bú thường xuyên:
- Cho bé bú ít nhất 8–12 lần mỗi ngày trong những ngày đầu (AAP, CDC, NHS). Bú nhiều giúp mẹ có sữa và giúp bé đào thải bilirubin qua phân.
- Nếu bé ngủ li bì, hãy đánh thức bé dậy bú (NHS).
- Đếm tã: CDC gợi ý tới ngày thứ 4, bé cần ít nhất 4–6 tã ướt đẫm và 3–4 lần đi phân mỗi ngày.
- Gặp khó khăn khi cho bú, hãy nhờ bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc chuyên viên tư vấn sữa mẹ giúp sớm (AAP). Bài cho con bú mẹ có thêm gợi ý về khớp ngậm.
AAP cũng cho biết với một số bé, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung sữa công thức để giúp hạ bilirubin. Đây là quyết định theo chỉ định bác sĩ, không phải lý do để mẹ ngừng cho bú.
Phơi nắng chữa vàng da và những quan niệm khác
- "Phơi nắng sáng cho hết vàng": đây là thói quen rất phổ biến ở nhà mình. Nhưng cả AAP và CDC đều nói rõ: cho bé ra nắng không phải cách điều trị vàng da an toàn; CDC lưu ý còn có thể làm bé bị bỏng nắng. Gợi ý của Agoliva: điều đáng lo hơn là phơi nắng dễ khiến cả nhà yên tâm, chậm đưa bé đi đo bilirubin.
- Chiếu đèn ở viện có hại không? Khi cần điều trị, bé được đặt dưới đèn đặc biệt (chiếu đèn, phototherapy) để hạ bilirubin. NHS cho biết đa số bé cần khoảng 48 giờ chiếu đèn. Đây là cách điều trị chuẩn, khác hẳn với phơi nắng.
- Uống nước lá, thuốc nam, tắm lá cho "mát gan": AAP khuyên báo bác sĩ nếu mẹ ăn đậu tằm (fava) hoặc gia đình dùng băng phiến, thuốc kháng sinh, lá móng (henna) hay thảo dược, và nên tránh những thứ này, vì hiếm khi chúng có thể gây vàng da nặng. Gợi ý của Agoliva: cất băng phiến ra khỏi tủ quần áo của bé và không cho bé uống gì ngoài sữa nếu bác sĩ chưa dặn.
- "Bé vàng là do mẹ ăn đồ nóng": các nguồn trên giải thích vàng da là do gan bé còn non, không phải do món mẹ ăn (ngoại trừ lưu ý về đậu tằm của AAP).
Khi nào cần đưa con đi khám
Trước khi ra viện, mọi bé nên được đo bilirubin ít nhất một lần; bé ra viện trước 48 giờ thường cần được khám lại trong vòng 2 ngày (AAP). CDC nhấn mạnh mọi bé 3–5 ngày tuổi nên được nhân viên y tế kiểm tra. Hãy hỏi rõ lịch tái khám trước khi về nhà; xem thêm bài chuẩn bị đi sinh.
Đưa bé đi khám ngay trong ngày nếu
- Bé trên 24 giờ tuổi và bố mẹ nghĩ bé bị vàng da (NHS).
- Vàng da tăng lên, lan xuống bụng, tay chân; hoặc bé trông rất vàng, vàng cam (AAP, CDC).
- Bé khó đánh thức, quấy nhiều, hoặc bú kém (AAP, CDC).
- Bé có ít tã ướt, ít phân (CDC).
- Nước tiểu vàng sẫm hoặc nâu, phân màu trắng nhạt như kem: giữ lại mẫu phân để bác sĩ xem (NHS). Xem thêm bài màu phân của bé.
- Vàng da kéo dài quá 2 tuần ở bé bú sữa công thức, hoặc quá 4 tuần ở bé chủ yếu bú mẹ (AAP).
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến viện ngay nếu bé bị vàng da và
- Vàng da xuất hiện khi bé chưa đầy 24 giờ tuổi (NHS).
- Ngủ li bì hơn bình thường, rất khó đánh thức; không chịu bú (NHS).
- Người mềm nhũn hoặc cứng đờ, có cử động giật; ưỡn cong người như cánh cung, đầu cổ ngửa ra sau (NHS, CDC).
- Khóc thét không dỗ được, tiếng khóc the thé; mắt có cử động bất thường (CDC).
- Nhiệt độ từ 38°C trở lên hoặc từ 36°C trở xuống, sờ thấy nóng hoặc lạnh, hoặc run (NHS).
- Không có tã ướt; khó thở, thở rên, thở rất nhanh, rút lõm dưới sườn (NHS).
Câu hỏi thường gặp
Vàng da sơ sinh bao lâu thì hết?
NHS cho biết thường khoảng 2 tuần. AAP nói ở bé bú mẹ, vàng da kéo dài 1 tháng, đôi khi lâu hơn, là khá thường gặp; còn ở bé bú sữa công thức, phần lớn hết trong 2 tuần. Quá các mốc trên, hãy báo bác sĩ.
Bé bị vàng da có nên ngừng bú mẹ không?
Không tự ngừng. AAP và CDC đều khuyên cho bú thường xuyên, 8–12 lần mỗi ngày trong những ngày đầu, vì bú đủ giúp hạ bilirubin. Chỉ bổ sung sữa công thức khi bác sĩ chỉ định.
Làm sao biết vàng da sinh lý hay bệnh lý?
Bố mẹ không thể tự phân biệt chắc chắn bằng mắt. Những dấu hiệu đáng lo là vàng trong 24 giờ đầu, vàng tăng nhanh, bé bú kém, li bì, phân bạc màu, hoặc vàng kéo dài quá mốc ở trên (NHS, AAP). Khi đó bé cần được đo bilirubin.
Bé đã hết vàng, khi nào khám lại?
Hãy theo lịch hẹn của bác sĩ và các lần khám định kỳ đầu đời. Bài bé 1 tháng tuổi giúp bố mẹ biết con đang phát triển thế nào ở giai đoạn này.
Nguồn tham khảo
- NHS – Jaundice in babies
- AAP, HealthyChildren.org – Jaundice in Newborns: Parent FAQs
- CDC (lưu trữ) – Jaundice and Kernicterus Information for Families
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngKhe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị
Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
