Nói với con về cái chết: giúp bé 1–3 tuổi khi mất người thân

Ông bà mất, con mèo nhà mất: nói với con về cái chết thế nào cho bé 1–3 tuổi hiểu? Lời nên nói, câu nên tránh và cách đỡ con qua nỗi buồn mất mát.
Nói với con về cái chết: bé 1–3 tuổi hiểu được đến đâu?
Bà nội vừa mất, hay con mèo nuôi từ hồi bé chưa sinh bỗng không còn nữa. Giữa lúc chính mình đang buồn, bố mẹ còn phải trả lời câu hỏi khó nhất: "Bà đâu rồi?". Nhiều nhà chọn im lặng hoặc nói tránh vì nghĩ con còn nhỏ. Thật ra, nói với con về cái chết bằng lời đơn giản, thật thà lại giúp bé đỡ hoang mang hơn.
Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cho biết trẻ sơ sinh và trẻ chập chững có thể chưa hiểu cái chết là gì, nhưng các bé vẫn cảm nhận được nỗi đau của người lớn xung quanh. Bé thấy mẹ khóc, thấy nếp nhà xáo trộn, thấy một người quen thuộc không còn xuất hiện. Theo AAP, trẻ thường hiểu đầy đủ khái niệm cái chết vào khoảng 5–7 tuổi. Trẻ mẫu giáo hay nghĩ cái chết chỉ là tạm thời, giống nhân vật hoạt hình ngã xuống rồi lại đứng dậy.
Vì vậy, với bé dưới 3 tuổi, mục tiêu là để con thấy an toàn, được yêu thương và nghe lời đúng sự thật, chứ chưa cần con hiểu hết.
Vì sao không nên nói tránh "bà đi ngủ rồi"
Người Việt mình quen nói giảm nói tránh để đỡ đau lòng: "ông đi xa rồi", "bà về trời", "bà ngủ một giấc dài". Với người lớn, đó là cách nói tế nhị. Nhưng trẻ nhỏ hiểu từng chữ theo nghĩa đen.
- AAP lưu ý: nếu nghe "bà đi ngủ rồi" hay "ông đi một chuyến xa", bé có thể sợ đi ngủ hoặc sợ người thân đi đâu đó sẽ không về.
- ZERO TO THREE kể thêm những cụm như "mất", "đi rồi", "về nhà" cũng làm bé rối. Bé có thể sợ chính mình bị "mất", hay sợ cả những việc thường ngày như về nhà, đi ngủ.
- Raising Children Network (Úc) khuyên dùng thẳng từ "mất" theo nghĩa "chết", hoặc từ "chết", rồi giải thích thêm nghĩa của nó.
Có thể nói ngắn như sau: "Bà nội chết rồi con ạ. Chết nghĩa là cơ thể bà đã ngừng hoạt động. Bà không ăn, không nói, không ôm con được nữa." Nghe có vẻ khô, nhưng những câu cụ thể như vậy ít làm trẻ rối hơn lời nói vòng.
Bốn ý chính bố mẹ cần nói với con
AAP gợi ý bốn ý mà bố mẹ có thể giới thiệu dần bằng lời hợp tuổi. Trẻ dưới 5 tuổi chưa nắm được hết, nhưng nghe nhiều lần sẽ thấm dần.
- Người mất sẽ không quay lại. Cái chết không đảo ngược được, dù ai cũng mong điều khác.
- Người mất không còn đau đớn. Cơ thể đã ngừng hoạt động hẳn, không còn đau, đói hay buồn.
- Mọi thứ sống rồi cũng sẽ chết. Con người, con vật, cây cối, hoa lá đều vậy.
- Không phải lỗi của con. Giải thích nguyên nhân thật đơn giản, ví dụ "bà ốm nặng quá, bác sĩ đã cố chữa nhưng không chữa được", để bé không nghĩ mình làm gì sai.
Khi con hỏi "Mẹ có chết không?"
Câu hỏi này thường đến sau vài hôm và làm bố mẹ chột dạ. ZERO TO THREE và Raising Children Network đều gợi ý trả lời thật nhưng trấn an: phần lớn mọi người chỉ chết khi đã rất già hoặc ốm rất nặng. AAP đưa ra một cách trả lời mẫu, đại ý: "Mẹ đang khoẻ, mẹ làm mọi thứ để giữ sức khoẻ, mẹ mong sẽ ở bên con rất lâu. Nếu con thấy sợ, mình nói chuyện với nhau nhé."
Bé 1–3 tuổi phản ứng với mất mát thế nào
Trẻ nhỏ chưa nói được "con buồn", nên nỗi buồn thường hiện ra qua hành vi. Theo ZERO TO THREE, những thay đổi hay gặp gồm:
- Bám bố mẹ hơn, đòi hỏi nhiều hơn, lo âu chia xa rõ hơn.
- Thay đổi giấc ngủ, hoặc đã bỏ bỉm rồi lại tè dầm.
- Hỏi đi hỏi lại một câu suốt nhiều ngày, nhiều tuần: "Bà đâu?". Đây là cách bé xếp thông tin trong đầu, không phải bé không hiểu lời bố mẹ.
- Chơi trò "chết", ví dụ cho búp bê nằm im rồi gọi xe cấp cứu. NHS (Anh) và ZERO TO THREE đều coi đây là chuyện bình thường, là cách bé tìm hiểu điều vừa xảy ra.
ZERO TO THREE cho biết những thay đổi này thường chỉ tạm thời và dịu dần khi bé được đối xử kiên nhẫn, ân cần và được quan tâm nhiều hơn.
Cách đỡ con qua nỗi buồn mỗi ngày
- Giữ nếp sinh hoạt: AAP nhấn mạnh việc giữ bữa ăn, giờ ngủ, đánh răng như thường lệ để bé thấy an toàn. Nhà có tang thường rất bận, bố mẹ cứ nhờ ông bà, cô chú trông bé theo đúng nếp sinh hoạt hằng ngày của con.
- Ôm con nhiều hơn: với trẻ nhỏ, AAP khuyên thêm những cái ôm, sự chú ý, và trả lời ngắn gọn, thẳng thắn khi bé hỏi.
- Được khóc trước mặt con: cả AAP, ZERO TO THREE và Raising Children Network đều nói bố mẹ khóc trước mặt con là bình thường, miễn là giải thích: "Mẹ khóc vì mẹ buồn, mẹ nhớ bà." Bé học được rằng buồn thì được nói ra. Bố mẹ có thể đọc thêm cách gọi tên cảm xúc cùng con.
- Cho con tham gia theo cách nhẹ nhàng: NHS cho rằng để trẻ đứng ngoài hẳn các nghi lễ tiễn biệt có thể khiến trẻ thấy bị gạt ra. Bố mẹ có thể bàn trong nhà xem cho bé góp mặt thế nào cho hợp, ví dụ cùng thắp hương, đặt một bông hoa, có người quen bế bé ra ngoài khi bé mệt.
- Cùng nhau nhớ về người đã mất: xem ảnh, hát bài bà hay hát, nấu món ông thích. NHS gợi ý làm một "hộp kỷ niệm" đựng ảnh, quà, đồ vật nhỏ gắn với người đã mất.
- Nhận sự giúp đỡ: AAP khuyên bố mẹ nhận lời giúp của họ hàng, hàng xóm (nấu cơm, đưa đón). Bố mẹ đỡ kiệt sức thì mới có sức ở bên con.
Khi con vật nuôi trong nhà chết, những nguyên tắc trên vẫn áp dụng: nói thật, dùng từ "chết", để bé được buồn và cùng nhau nhớ về nó.
Khi nào nên tìm thêm hỗ trợ
Phần lớn trẻ nhỏ dần ổn lại với sự đồng hành của gia đình. Bố mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khi:
- Nỗi buồn của bé có vẻ rất mạnh hoặc kéo dài, hoặc làm bé không chơi, không học như trước (ZERO TO THREE).
- Bé thay đổi hẳn tính nết, ví dụ một bé hiền bỗng hay đánh, xô, hét với bạn hay cô giáo (AAP).
- Bé mất đi người chăm sóc chính. AAP cho biết với trẻ dưới 5 tuổi, mất người chăm sóc chính là đặc biệt khó khăn.
- Chính bố mẹ thấy nỗi đau quá sức, khó làm việc hằng ngày. ZERO TO THREE và Raising Children Network khuyên bố mẹ tìm hỗ trợ cho bản thân, vì chăm mình cũng là chăm con.
Bác sĩ nhi có thể giới thiệu bố mẹ đến chuyên gia tâm lý làm việc với trẻ nhỏ. Bé đang ở giai đoạn nào về cảm xúc, bố mẹ có thể xem thêm bài bé 24 tháng tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ nhỏ đi đám tang không?
Không có câu trả lời chung cho mọi nhà. NHS cho rằng việc gạt trẻ ra khỏi các nghi lễ tiễn biệt có thể khiến trẻ thấy bị bỏ ngoài. Nếu cho bé đi, nên có một người lớn quen thuộc lo riêng cho bé và sẵn sàng đưa bé ra ngoài khi bé mệt hay sợ.
Con 2 tuổi cứ hỏi "Ông đâu?" mãi, phải làm sao?
Đó là chuyện bình thường. Trẻ nhỏ cần nghe lại nhiều lần mới hiểu. Bố mẹ kiên nhẫn trả lời cùng một câu ngắn, thật: "Ông chết rồi, ông không về nữa. Mẹ cũng nhớ ông."
Bé còn nhỏ quá, không nói gì có được không?
AAP cho biết dù chưa hiểu, trẻ vẫn cảm nhận được nỗi buồn của người lớn. Im lặng có thể khiến bé hoang mang hơn. Vài câu ngắn, thật, kèm thật nhiều cái ôm là đủ cho tuổi này.
Nguồn tham khảo
- Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), HealthyChildren.org – How Children Understand Death: What to Say When a Loved One Dies
- Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), HealthyChildren.org – Grief & Loss in Childhood: How to Help Your Child Cope
- ZERO TO THREE – Helping Toddlers Cope with Grief and Death
- Raising Children Network (Úc) – Talking to children about death: tips
- NHS (Anh) – Children and bereavement
Bài viết liên quan
Nuôi dạy conMẹ đi làm lại sau sinh: chuẩn bị cho con, giữ sữa và giữ mình
Mẹ đi làm lại sau sinh: chuẩn bị cho con ở với bà hay đi nhà trẻ, tập bú bình, vắt và trữ sữa ở công ty, quyền nghỉ 60 phút mỗi ngày và cách giữ tinh thần.
Nuôi dạy conDạy con an toàn với chó mèo: phòng chó cắn, mèo cào và bệnh dại
Dạy con an toàn với chó mèo từ 1–3 tuổi: cách chào chó, lúc nào tránh xa, làm gì khi bé bị chó cắn, mèo cào để phòng bệnh dại, khi nào phải gọi 115.
Nuôi dạy conNuôi chó mèo khi nhà có trẻ nhỏ: lợi ích, rủi ro và cách an toàn
Nhà có trẻ nhỏ có nên nuôi chó mèo? Lợi ích, rủi ro, con vật nào không hợp với trẻ dưới 5 tuổi, cách đón em bé về nhà có thú cưng và giữ vệ sinh an toàn.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
