Dạy con gọi tên cảm xúc: bước đầu để trẻ tự điều chỉnh bản thân

Dạy con gọi tên cảm xúc giúp trẻ 1–3 tuổi bớt ăn vạ và học tự điều chỉnh. 5 bước huấn luyện cảm xúc cùng những câu nói mẫu bằng tiếng Việt cho bố mẹ.
Vì sao nên dạy con gọi tên cảm xúc?
Tháp gỗ đổ, con hét lên rồi ném cả hộp đồ chơi. Mẹ chưa kịp nói gì, con đã lăn ra sàn. Với trẻ 1–3 tuổi, cảm xúc đến rất to mà vốn từ thì còn rất ít. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), cơn ăn vạ là cách bé nói ra những cảm xúc lớn mà bé chưa diễn đạt được, và sự bực bội thường tăng lên từ khoảng 18 tháng.
Dạy con gọi tên cảm xúc là trao cho con những từ đầu tiên để nói về thế giới bên trong mình. NHS cho biết việc gọi tên cảm xúc giúp trẻ học được từ ngữ cho cảm xúc. Khi đã có từ, bé dần có thể nói "Con tức!" thay vì đánh, ném, cắn. Đó là bước đầu của khả năng tự điều chỉnh.
Bắt đầu từ trước khi con biết nói
Trẻ hiểu lời nói từ rất lâu trước khi tự nói được. Vì vậy, gợi ý của Agoliva là bố mẹ cứ nói về cảm xúc với con từ sớm:
- Dưới 2 tuổi: để con thấy nét mặt vui, buồn, ngạc nhiên của bố mẹ một cách tự nhiên. Khi đọc truyện, chỉ vào nhân vật và nói "Bạn thỏ đang buồn vì mất cà rốt". Bài đọc sách cho con có thêm cách chọn sách.
- Từ 2–3 tuổi: gọi tên đúng cảm xúc trong tình huống thật, như sợ khi đi tiêm, bực khi phải dừng chơi, kèm lời trấn an. Nói cả về cảm xúc của người khác: "Em đang khóc vì ngã đau đấy."
- Đừng ngại từ "khó": ngoài vui, buồn, tức, sợ, hãy dần dùng thất vọng, lo lắng, ngại, tự hào, để con học được sắc thái.
Mầm đồng cảm cũng xuất hiện sớm. Theo CDC, khoảng 2 tuổi bé đã để ý khi người khác bị đau hay buồn, ví dụ khựng lại hoặc tỏ vẻ buồn khi thấy ai đó khóc. Đây là lúc rất tốt để hỏi "Con nghĩ em đang thấy thế nào?".
5 bước huấn luyện cảm xúc (emotion coaching)
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) gợi ý một trình tự năm bước cho bố mẹ có con nhỏ. CDC lưu ý nên dùng khi bé đang buồn bực nhưng vẫn còn nghe được bố mẹ, chưa rơi vào trạng thái hoảng loạn.
- Để ý: quan sát nét mặt, cử chỉ của con, tốt nhất là từ khi cảm xúc còn nhỏ. Bố mẹ giữ bình tĩnh trước, nếu cần thì dừng lại vài giây.
- Kết nối: nhìn vào mắt con, một nụ cười nhẹ, một cái xoa lưng để con biết bố mẹ đang ở đây.
- Lắng nghe: bằng lời, giọng nói và dáng người, thể hiện rằng bố mẹ hiểu. Không chê bai hay phán xét cảm xúc của con.
- Gọi tên: dùng từ đơn giản, mô tả rõ. Chấp nhận mọi cảm xúc, không chỉ niềm vui.
- Tìm cách giải quyết: công nhận cảm xúc trước, rồi đặt giới hạn cho hành vi gây tổn thương, sau đó gợi ý một việc khác.
Những câu nói mẫu bằng tiếng Việt
Khi gọi tên cảm xúc:
- "Tháp đổ rồi. Con đang tức phải không?"
- "Mẹ thấy con buồn vì bố đi làm."
- "Con sợ tiếng sấm to quá, đúng không?"
- "Hình như có chuyện gì làm con khó chịu."
Khi đặt giới hạn mà vẫn tôn trọng cảm xúc (theo cách CDC gợi ý: cảm xúc thì được, hành vi gây hại thì không):
- "Con tức cũng được. Nhưng không được ném đồ chơi. Mình xếp lại tháp nhé, hay con muốn chơi ghép hình?"
- "Con giận em được, nhưng không được đẩy em. Con có thể nói: Em ơi, trả anh xe."
Khi con vui cũng gọi tên: NHS gợi ý những câu như "Mẹ thấy con vui vì mình đang chơi ú òa". Gọi tên cả cảm xúc dễ chịu giúp bé biết rằng mọi cảm xúc đều có tên.
Giúp con tự điều chỉnh: bố mẹ bình tĩnh trước
Trẻ nhỏ chưa tự làm mình dịu lại được, bé "mượn" sự bình tĩnh của người lớn. CDC cho biết khoảng 2 tuổi, bé hay nhìn nét mặt bố mẹ để biết nên phản ứng thế nào trước tình huống mới. Cách bố mẹ gọi tên cảm xúc và giữ bình tĩnh chính là tấm gương cho con. NHS gói lại thành ba chữ R:
- Điều hoà (Regulate): bố mẹ giữ bình tĩnh, vỗ về bé và gọi tên cảm xúc.
- Kết nối (Relate): khi bé dịu hơn, ôm bé để bé biết bố mẹ vẫn ở đây.
- Giải thích (Reason): khi bé đã bình tĩnh mới giải thích, ví dụ tức giận là bình thường nhưng đẩy bạn thì không được.
CDC lưu ý: nếu bố mẹ xử lý cảm xúc của con khi chính mình chưa bình tĩnh, bố mẹ có thể vô tình gạt đi cảm xúc của con. Vài cách CDC gợi ý: hít sâu ba lần, rủ con cùng hít thở chậm, hoặc ngồi yên bên con một lúc nếu không có nguy hiểm. NHS cũng khuyên không bỏ mặc bé hay bắt bé ngồi một mình để tự bình tĩnh trong lúc bé đang ăn vạ, mà ở bên giúp bé vượt qua cảm xúc.
Tự điều chỉnh cần nhiều năm
Theo Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard, trẻ không sinh ra đã có các kỹ năng tự điều chỉnh, mà sinh ra với tiềm năng phát triển chúng. Những kỹ năng này bắt đầu hình thành ngay sau sinh, tăng vọt trong khoảng 3–5 tuổi, và tiếp tục trưởng thành tới tuổi thiếu niên, đầu tuổi trưởng thành. Harvard nhấn mạnh vai trò của người lớn: là sự hiện diện ổn định, đáng tin cậy để trẻ dựa vào.
Vậy nên trẻ 1–3 tuổi chưa tự kiềm chế được là chuyện bình thường. Gợi ý của Agoliva để đặt nền móng: dỗ dành bé khi đói, khó chịu ngay từ nhỏ; giữ nếp sinh hoạt đều đặn; khi ngăn một việc thì đưa ra một lựa chọn khác được phép; chơi những trò cần chờ lượt và tập trung như xếp khối, lăn bóng qua lại.
Bố mẹ nói về cảm xúc của chính mình
Trẻ học bằng cách nhìn người lớn. Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) gợi ý bố mẹ làm mẫu bằng cách gọi tên cảm xúc của chính mình và cho con thấy cách mình bình tĩnh lại: "Mẹ đang bực vì kẹt xe quá. Mẹ hít thở một chút đã." Trong nhà Việt, ông bà thường dỗ "Nín đi, có gì đâu mà khóc". Đó là mong muốn con hết buồn. Cả nhà có thể thử thêm một câu: "Bà biết con đang buồn", trước khi dỗ dành. Gọi tên cảm xúc cũng giúp ích khi các con giành đồ chơi với nhau.
Khi khen, hãy nói vào tác động của con lên người khác thay vì chỉ "con ngoan": "Em cười rồi kìa, vì con đưa lại đồ chơi cho em đấy."
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì biết nói về cảm xúc?
Mỗi bé một khác. Bố mẹ có thể gọi tên cảm xúc cho con từ rất sớm. Bé sẽ hiểu trước, rồi dần dần mới tự nói được những từ như vui, buồn, tức, sợ.
Gọi tên cảm xúc có làm con được nước làm tới?
Không, nếu bố mẹ vẫn giữ giới hạn. Công nhận cảm xúc khác với chiều theo hành vi: "Con tức cũng được, nhưng mình không ném đồ."
Con hay mất bình tĩnh thì khi nào cần hỏi bác sĩ?
Gợi ý của Agoliva: nếu bé thường xuyên bùng nổ dữ dội, khó dỗ hơn hẳn các bạn cùng tuổi, hay làm đau mình hoặc người khác, bố mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi để được đánh giá. Bài trẻ cắn, đánh bạn có danh sách dấu hiệu cụ thể theo AAP và ZERO TO THREE.
Con đang gào khóc thì có nên giảng giải ngay?
Chưa nên. Lúc đó bố mẹ giữ an toàn, giữ bình tĩnh và ở bên con. Khi con đã dịu lại mới nói chuyện và cùng tìm cách khác cho lần sau.
Nguồn tham khảo
- Harvard Center on the Developing Child – InBrief: Executive Function: Skills for Life and Learning
- CDC – Milestones by 2 Years
- CDC – Tips for Noticing and Naming Emotions
- NHS – Best Start in Life: Help your toddler manage emotions
- Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), HealthyChildren.org – How to Shape & Manage Your Young Child's Behavior
Bài viết liên quan
Cảm xúc – xã hộiRèn tính kiên cường cho trẻ: giúp con biết vượt khó từ 1–3 tuổi
Tính kiên cường giúp trẻ vượt khó, hồi phục sau thất vọng. Theo Harvard, nền móng là một người lớn gắn bó. Cách rèn cho con 1–3 tuổi trong đời sống hằng ngày.
Cảm xúc – xã hộiCách giúp trẻ tự tin, biết tự trọng từ 1–3 tuổi cho bố mẹ Việt
Làm sao giúp trẻ tự tin, có lòng tự trọng lành mạnh từ 1–3 tuổi? Hiểu đúng sự tự tin, lời nói và việc nhỏ mỗi ngày giúp con tin vào bản thân.
Cảm xúc – xã hộiAnh chị em tranh giành, đánh nhau: bố mẹ nên làm gì cho đúng?
Anh chị em tranh giành đồ chơi, đánh nhau là chuyện thường. Vì sao trẻ hay giành nhau, khi nào nên can, cách giúp các con hoà thuận, khi nào cần hỏi chuyên gia.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
