Bé hiểu lời trước khi biết nói: mốc ngôn ngữ tiếp nhận 0–2 tuổi

Bé chưa biết nói nhưng đã hiểu lời bố mẹ từ rất sớm. Mốc ngôn ngữ tiếp nhận 0–2 tuổi theo CDC, ASHA, AAP và cách trò chuyện giúp con hiểu nhiều hơn.
Bé hiểu lời trước khi biết nói: chuyện gì đang diễn ra?
Nhiều bố mẹ ngạc nhiên khi con chưa nói được tiếng nào, nhưng nghe mẹ hỏi "Bố đâu rồi?" là quay ngay ra cửa. Đó chính là ngôn ngữ tiếp nhận: khả năng nghe và hiểu lời người khác. Phần "hiểu" này luôn đi trước phần "nói" khá xa. Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) viết rằng bé một tuổi hiểu nhiều hơn bố mẹ tưởng. Những tháng con "chỉ nghe" là lúc con đang gom từng lời để chuẩn bị cho tiếng nói đầu tiên.
Chuyên gia ngôn ngữ thường tách hai mảng: ngôn ngữ tiếp nhận (con hiểu gì) và ngôn ngữ biểu đạt (con nói gì). Khi trẻ được đánh giá về lời nói, AAP cho biết chuyên viên trị liệu ngôn ngữ xem xét cả hai. Vì vậy, khi theo dõi con, bố mẹ đừng chỉ đếm số từ con nói, hãy để ý cả những gì con hiểu.
Mốc hiểu lời của bé theo từng độ tuổi
Các mốc dưới đây tổng hợp từ bảng theo dõi của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), vốn liệt kê những việc mà phần lớn trẻ làm được ở mỗi độ tuổi, và của Hiệp hội Ngôn ngữ, Lời nói và Thính học Hoa Kỳ (ASHA).
- 0–3 tháng: ASHA ghi nhận bé giật mình hay chú ý khi có tiếng động, im lặng hoặc mỉm cười khi bố mẹ nói chuyện, và quay về phía có giọng người.
- 4–6 tháng: bé phản ứng với nét mặt của người lớn, chú ý tới đồ chơi phát ra tiếng chuông, tiếng nhạc (ASHA).
- 7–9 tháng: theo ASHA, bé nhìn khi được gọi tên, khựng lại một chút khi nghe "không", nhận ra tên của vài người và vài đồ vật. CDC đưa "nhìn khi được gọi tên" vào mốc 9 tháng.
- Khoảng 12 tháng: CDC ghi bé hiểu "không" (dừng lại hoặc khựng một chút khi bố mẹ nói). ASHA cho biết trong giai đoạn 10–12 tháng, bé đáp lại những câu đơn giản kiểu "Đi chơi nào" hay "Nhìn mẹ đây".
- Khoảng 15 tháng: bé nhìn về phía một đồ vật quen khi bố mẹ gọi tên nó, và làm theo lời dặn khi bố mẹ vừa nói vừa ra dấu (CDC).
- Khoảng 18 tháng: bé làm theo lời dặn một bước mà không cần bố mẹ chỉ tay, ví dụ đưa món đồ khi nghe "Đưa mẹ nào" (CDC).
- Khoảng 2 tuổi: CDC ghi bé chỉ vào hình trong sách khi được hỏi, chỉ được ít nhất hai bộ phận cơ thể khi bố mẹ nhờ.
Mỗi bé có nhịp riêng; điều quan trọng là con tiến bộ dần qua từng mốc. Bé sinh non thì nên hỏi bác sĩ cách tính tuổi điều chỉnh.
Vì sao hiểu lời lại quan trọng đến vậy?
Muốn nói được một từ, trước hết bé phải nghe từ đó nhiều lần, gắn nó với đúng người, đúng vật, đúng việc. "Bà", "bóng", "măm măm" chỉ trở thành lời nói khi con đã hiểu chúng nghĩa là gì. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard nhấn mạnh rằng việc gọi tên những gì trẻ đang nhìn, đang làm, đang cảm thấy giúp tạo ra các kết nối ngôn ngữ quan trọng, kể cả khi trẻ chưa biết nói và chưa hiểu hết lời.
Hiểu lời còn giúp ngày thường nhẹ nhàng hơn: bé hiểu "nóng", "lại đây" thì bố mẹ giữ con an toàn dễ hơn. Khi con hiểu mà chưa nói được, con sẽ dùng cử chỉ: giơ tay đòi bế, chỉ tay, lắc đầu. Bố mẹ có thể đọc thêm bài cử chỉ và ngôn ngữ ký hiệu của bé.
Cách giúp con hiểu nhiều lời hơn tại nhà
Kể chuyện việc mình đang làm
NHS (Anh) khuyên bố mẹ trò chuyện về những gì đang làm khi cho con ăn, thay tã, tắm. Gợi ý của Agoliva: biến việc nhà thành "bài nghe" cho con. "Mẹ đang nhặt rau muống. Đây là cọng rau, dài ơi là dài." "Bố mở quạt nhé, quạt quay vù vù." Câu ngắn, chậm, lặp lại từ chính vài lần.
Gọi tên thứ con đang nhìn
Theo NHS, với bé 6–12 tháng, hãy gọi tên và chỉ vào những thứ cả hai cùng thấy. Gợi ý của Agoliva: đứng ở ban công, nhìn theo ánh mắt con. Con nhìn con mèo nhà hàng xóm thì nói "Con mèo. Mèo kêu meo meo". Con nhìn xe máy chạy qua thì nói "Xe máy của chú. Brừm brừm".
Trò "Đâu rồi?" với người và đồ vật quen
Gợi ý của Agoliva: khi cả nhà ngồi ăn cơm, hỏi "Ông đâu?", "Bà đâu?" rồi chờ con quay sang. Lúc đầu bố mẹ có thể nhìn hoặc chỉ về phía ông bà để gợi ý, dần dần bớt chỉ đi. Làm tương tự với đồ quen: cái quạt, cái đèn, cái chén của con.
Giao và đáp, rồi chờ con
Harvard gọi kiểu tương tác qua lại là "giao và đáp" (serve and return): bé bi bô, cử chỉ hay khóc, người lớn đáp lại bằng ánh mắt, lời nói, cái ôm. Những trao đổi này góp phần định hình cấu trúc não và là nền cho giao tiếp, kỹ năng xã hội. Gợi ý của Agoliva: sau khi hỏi hay nói một câu, hãy dừng vài giây, nhìn con, chờ con "trả lời" bằng tiếng ê a hay cái chỉ tay.
Đọc sách tranh và tắt tivi
AAP khuyên trò chuyện và đọc sách cùng con, vì con càng nghe nhiều từ thì càng hiểu nhiều; đồng thời tắt tivi, màn hình đang bật làm nền. Bố mẹ không cần đọc đúng chữ trong sách, NHS gợi ý chỉ cần nói về những gì nhìn thấy trong tranh. Xem thêm bài đọc sách cho con.
Lưu ý an toàn khi chơi trò gọi tên
- Khi dùng đồ thật để dạy con gọi tên (thìa, chén, quả), chọn đồ đủ to, không vỡ. Không đưa con cầm hạt, đồng xu, pin cúc áo dù chỉ để "cho con xem".
- Dạy những từ giữ an toàn bằng hành động đi kèm: nói "nóng" và kéo tay con ra xa bếp, thay vì để con chạm thử.
- Gợi ý của Agoliva: không mở nhạc hay điện thoại thật to sát tai con.
Khi nào nên hỏi bác sĩ
Hãy trao đổi với bác sĩ nhi nếu bố mẹ thấy:
- Con không giật mình với tiếng động lớn, không quay về phía âm thanh, hay có vẻ nghe tiếng này mà bỏ sót tiếng kia. AAP liệt kê các dấu hiệu này trong bài về sàng lọc thính lực.
- Khoảng 9 tháng, con chưa nhìn khi được gọi tên (một mốc của CDC ở tuổi này).
- Khoảng 18 tháng, con chưa làm theo được lời dặn đơn giản nào, kể cả khi bố mẹ có ra dấu.
- Con mất đi kỹ năng đã có, ví dụ trước hiểu "bà đâu" mà nay không phản ứng nữa.
AAP cho biết chậm nói là dạng chậm phát triển hay gặp nhất, và khi nghi ngờ, bác sĩ có thể cho kiểm tra thính lực rồi giới thiệu tới chuyên viên trị liệu ngôn ngữ. CDC khuyên bố mẹ đừng "chờ xem": có lo lắng thì cứ hỏi. Xem thêm bài trẻ chậm nói và mốc chi tiết ở bài bé 9 tháng tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tháng thì hiểu lời bố mẹ nói?
Ngay từ những tháng đầu, bé đã chú ý và dịu lại khi nghe giọng bố mẹ. Khoảng 7–9 tháng, theo ASHA, bé bắt đầu nhận ra tên mình, tên vài người và vài đồ vật quen. Đến khoảng 1 tuổi, bé hiểu "không" và đáp lại những câu đơn giản.
Con hiểu hết nhưng không chịu nói có phải chậm nói không?
Hiểu tốt là dấu hiệu đáng mừng, vì hiểu luôn đi trước nói. Tuy vậy, bố mẹ vẫn nên so với các mốc nói của con. Ví dụ CDC ghi khoảng 18 tháng, bé cố nói ít nhất ba từ ngoài "mẹ", "bố". Nếu con chưa đạt, hãy hỏi bác sĩ thay vì chờ.
Làm sao biết con thật sự hiểu hay chỉ đoán theo cử chỉ?
Thử nói một câu quen mà không chỉ tay, không nhìn về phía đồ vật, ví dụ "Con lấy dép cho bố nào". Nếu con làm đúng, con đã hiểu lời. CDC dùng chính tiêu chí "làm theo lời dặn một bước không cần cử chỉ" cho mốc 18 tháng.
Nguồn tham khảo
- CDC – Important Milestones: By Nine Months, By One Year, By 15 Months, By 18 Months
- ASHA – Communication Milestones: Birth to 1 Year
- AAP, HealthyChildren.org – Language Delays in Toddlers: Information for Parents, Language Development: 1 Year Olds
- AAP, HealthyChildren.org – Purpose of Newborn Hearing Screening
- Harvard Center on the Developing Child – Serve and Return
- NHS – Helping your child's speech
Bài viết liên quan
Ngôn ngữTrẻ mấy tuổi hiểu và làm theo lời dặn? Mốc và trò chơi cho bé 1–3 tuổi
Trẻ mấy tuổi làm theo lời dặn một bước, hai bước? Mốc nghe hiểu theo CDC, AAP, ASHA, trò chơi tại nhà giúp con làm theo lời và khi nào nên hỏi bác sĩ.
Ngôn ngữBé mấy tháng biết tên mình? Khi nào con quay lại lúc được gọi tên
Bé mấy tháng biết tên mình và quay lại khi được gọi? Mốc theo CDC, ASHA, AAP, cách giúp con nhận ra tên, chuyện tên ở nhà và khi nào bé không đáp cần đi khám.
Ngôn ngữNói chuyện với con bằng giọng em bé có tốt không? Hiểu về parentese
Nói chuyện với con bằng giọng em bé, kéo dài, cao giọng có tốt không? Khác biệt giữa parentese và nói ngọng theo con, cách trò chuyện giúp bé học nói.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
