Bé mấy tháng biết vẫy tay, chỉ tay? Cử chỉ và ngôn ngữ ký hiệu cho bé

Bé mấy tháng biết vẫy tay, chỉ tay, gật lắc đầu? Cử chỉ là bước đệm trước lời nói. Ngôn ngữ ký hiệu cho bé có làm chậm nói không, nguồn uy tín nói gì.
Bé mấy tháng biết vẫy tay, chỉ tay?
Trước khi nói được từ đầu tiên, bé đã "nói" bằng tay. Con giơ hai tay đòi bế, vươn người về phía bình sữa, vẫy tay "bai bai" khi bố đi làm. Nhiều bố mẹ hay hỏi bé mấy tháng biết vẫy tay, chỉ tay: theo danh sách mốc phát triển của CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ), phần lớn trẻ biết vẫy tay tạm biệt khi khoảng 1 tuổi. AAP (Hội Nhi khoa Hoa Kỳ) cũng cho biết đến khoảng 1 tuổi, bé có thể vẫy tay chào và chỉ vào thứ mình muốn.
Cử chỉ là một cách giao tiếp thật sự, không phải "trò nghịch". AAP khuyên bố mẹ khuyến khích con "nói chuyện" với mình bằng cử chỉ và âm thanh.
Các cử chỉ thường gặp theo tuổi
- Khoảng 9 tháng: CDC ghi nhận bé giơ hai tay đòi bế. CDC gợi ý đây là lúc bố mẹ dạy con vẫy tay tạm biệt, lắc đầu "không" và vài ký hiệu đơn giản.
- 8–12 tháng: theo AAP, trước khi có từ ngữ, bé giao tiếp bằng cách chỉ, bò tới hoặc với tay về thứ mình muốn, và bắt chước cử chỉ của người lớn.
- Khoảng 1 tuổi: CDC liệt kê các mốc như vẫy tay "bai bai", gọi bố mẹ bằng "ba", "mẹ" hoặc một tên riêng, hiểu chữ "không" (khựng lại hoặc dừng khi nghe), chơi trò vỗ tay với người lớn.
- Khoảng 15 tháng: CDC liệt kê: bé chỉ tay để đòi thứ gì đó hoặc nhờ giúp, làm theo yêu cầu có kèm cử chỉ (mẹ chìa tay ra và nói "đưa mẹ" thì con đưa đồ chơi), giơ đồ vật mình thích cho bố mẹ xem, vỗ tay khi phấn khích.
- 1–2 tuổi: AAP cho biết bé có thể làm theo yêu cầu đơn giản kèm cử chỉ trước khi làm theo được lời nói đơn thuần.
- Khoảng 2 tuổi: CDC ghi nhận bé dùng thêm những cử chỉ khác ngoài vẫy và chỉ, như gửi nụ hôn gió hay gật đầu "có". Bé cũng chỉ được vào hình trong sách khi được hỏi "con mèo đâu?".
Vì sao cử chỉ quan trọng?
Cử chỉ giúp con theo hai chiều. Khi bố mẹ vừa nói vừa làm động tác, con hiểu từ dễ hơn: Bệnh viện Nhi Sheffield (NHS) cho biết ký hiệu và cử chỉ giúp trẻ hiểu từ. Khi con dùng cử chỉ, con bày tỏ được điều mình muốn trước khi nói được, nên bớt bực bội. Cử chỉ còn là cách con giao tiếp với người khác: giơ tay đòi bế, đưa đồ chơi để rủ chơi, vẫy tay chào.
Một nghiên cứu của Đại học Chicago đăng trên tạp chí Science năm 2009 (Rowe và Goldin-Meadow) theo dõi 50 gia đình: trẻ diễn đạt được nhiều ý bằng cử chỉ lúc 14 tháng có vốn từ lớn hơn khi vào lớp 1 (54 tháng). Sự khác biệt về cử chỉ của trẻ cũng gắn với việc bố mẹ dùng cử chỉ nhiều hay ít. Đây là nghiên cứu nhỏ, cho thấy mối liên quan chứ chưa chứng minh nguyên nhân. Dù vậy, gợi ý rút ra khá dễ làm: bố mẹ cứ dùng cử chỉ tự nhiên, nhiều hơn một chút, khi nói chuyện với con.
Trong nhà Việt, rất nhiều trò quen thuộc đã là bài tập cử chỉ: "khoanh tay ạ ông", "con chào bà đi", vẫy tay chào người đến chơi, lắc đầu "không ăn nữa". Bố mẹ chỉ cần làm mẫu và kèm lời nói.
Ngôn ngữ ký hiệu cho bé có làm chậm nói không?
"Ngôn ngữ ký hiệu cho bé" (baby sign) là dạy con vài dấu tay đơn giản như "ăn", "thêm nữa", "sữa", "giúp", để con diễn đạt nhu cầu trước khi nói được. Đây là điều ông bà hay lo: "Cho nó ra dấu thì nó lười nói."
Các nguồn uy tín mà chúng tôi tham khảo đều không cho thấy điều đó:
- AAP cho biết miễn là ký hiệu không thay thế lời nói thì nó sẽ không cản trở việc bé học nói bằng lời. AAP cũng ghi nhận bé được dạy ký hiệu đơn giản từ khoảng 6–7 tháng có thể bắt đầu dùng khi 8–9 tháng, và việc này giúp giảm bực bội khi con muốn nói mà chưa nói được.
- Bệnh viện Nhi Sheffield (thuộc NHS Anh) khẳng định lo ngại ký hiệu làm trẻ chậm nói là "không đúng", và cho biết nghiên cứu cho thấy ký hiệu và cử chỉ hỗ trợ phát triển ngôn ngữ, giao tiếp.
Điểm mấu chốt là: ra dấu luôn đi kèm lời nói, không dùng thay lời nói.
Bố mẹ cũng nên biết vài điểm bất tiện (đây là nhận xét thực tế của Agoliva, không phải khuyến cáo y khoa): dạy ký hiệu cần kiên nhẫn và đều đặn mỗi ngày; ký hiệu chỉ có ích khi người chăm con hiểu nó, nên nếu ông bà hay cô giữ trẻ không biết, con sẽ khó dùng. Nếu thấy quá sức, chỉ cần dùng những cử chỉ tự nhiên như vẫy tay, chỉ tay, gật lắc đầu, kèm lời nói, là đủ.
Cách dạy cử chỉ và ký hiệu cho bé
- Bắt đầu với 1–2 ký hiệu gắn với việc hằng ngày, ví dụ "thêm nữa" lúc ăn cháo, "hết rồi" khi ăn xong.
- Làm dấu và nói từ cùng lúc. Sheffield NHS nhấn mạnh làm động tác và nói từ đồng thời.
- Lặp lại đều đặn mỗi ngày, cùng một dấu cho cùng một ý. AAP khuyên kiên trì, nhất quán, ra dấu cho những gì con đang thấy và thói quen hằng ngày.
- Cả nhà dùng chung. Chia sẻ các dấu với ông bà, người giúp việc để ai cũng hiểu con.
- Đáp lại khi con dùng dấu. Khi con ra dấu, bố mẹ làm lại dấu đó và nói từ tương ứng: "À, con muốn thêm cháo."
- Không kỳ vọng ngay. Con cần hiểu trước rồi mới dùng. Con ra dấu sai cũng không sao.
- Gọi tên khi con chỉ. CDC gợi ý đáp lại bằng lời khi bé chỉ, và gọi tên thứ bé chỉ vào: "Con chỉ con chim à? Chim đang hót."
Khi nào cần đưa con đi khám
Hãy trao đổi với bác sĩ nhi nếu:
- Khoảng 1 tuổi bé chưa vẫy tay, chưa chỉ vào thứ mình muốn, hoặc ít dùng cử chỉ để giao tiếp.
- Khoảng 15 tháng bé chưa chỉ tay để đòi hay nhờ giúp, chưa giơ đồ cho bố mẹ xem (các mốc CDC nêu cho tuổi này).
- Bé không đáp lại khi được gọi tên, không cười đáp lại.
- Bé mất đi những kỹ năng đã từng có (AAP lưu ý điểm này cần báo bác sĩ).
- Bé chậm cả hiểu lẫn nói. AAP khuyên kiểm tra thính lực, và nếu thính lực bình thường thì cần đánh giá thêm.
Nếu bác sĩ bảo "chưa sao" mà bố mẹ vẫn lo, AAP cho rằng hỏi ý kiến thêm một bác sĩ khác là điều bình thường. Bố mẹ có thể đọc thêm bài trẻ chậm nói.
Câu hỏi thường gặp
Bé 10 tháng chưa biết vẫy tay có sao không?
Thường chưa đáng lo. CDC xếp vẫy tay "bai bai" vào mốc khoảng 1 tuổi. Bố mẹ cứ làm mẫu mỗi lần chào ai, và hỏi bác sĩ nếu đến khoảng 1 tuổi con vẫn chưa dùng cử chỉ nào.
Dạy con ra dấu có làm con lười nói không?
Theo AAP và NHS, không, miễn là bố mẹ luôn nói từ đó kèm theo dấu. Ký hiệu là cây cầu tạm, giúp con bớt bực bội trong lúc chưa nói được.
Nên bắt đầu dạy ký hiệu cho bé từ mấy tháng?
AAP ghi nhận nhiều bé được dạy từ khoảng 6–7 tháng và bắt đầu dùng dấu khi 8–9 tháng. Bắt đầu sớm hơn cũng được, nhưng cần kiên nhẫn. Xem thêm cách trò chuyện khi bé bập bẹ.
Nguồn tham khảo
- CDC – Milestones by 9 Months, 1 Year, 15 Months, 2 Years
- Rowe & Goldin-Meadow (ĐH Chicago), Science 2009 – Differences in Early Gesture Explain SES Disparities in Child Vocabulary Size at School Entry, tóm tắt trên ScienceDaily
- AAP, HealthyChildren.org – Baby Sign Language: These Hands Were Made for Talking
- Sheffield Children's NHS Foundation Trust – Using signs and gestures
- AAP, HealthyChildren.org – Language Delays in Toddlers
Bài viết liên quan
Ngôn ngữTrẻ mấy tuổi hiểu và làm theo lời dặn? Mốc và trò chơi cho bé 1–3 tuổi
Trẻ mấy tuổi làm theo lời dặn một bước, hai bước? Mốc nghe hiểu theo CDC, AAP, ASHA, trò chơi tại nhà giúp con làm theo lời và khi nào nên hỏi bác sĩ.
Ngôn ngữBé mấy tháng biết tên mình? Khi nào con quay lại lúc được gọi tên
Bé mấy tháng biết tên mình và quay lại khi được gọi? Mốc theo CDC, ASHA, AAP, cách giúp con nhận ra tên, chuyện tên ở nhà và khi nào bé không đáp cần đi khám.
Ngôn ngữNói chuyện với con bằng giọng em bé có tốt không? Hiểu về parentese
Nói chuyện với con bằng giọng em bé, kéo dài, cao giọng có tốt không? Khác biệt giữa parentese và nói ngọng theo con, cách trò chuyện giúp bé học nói.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
