Bé bập bẹ: cách trò chuyện với trẻ sơ sinh để con sớm biết nói

Bé bập bẹ là lúc con đang tập trò chuyện. Cách 'giao tiếp qua lại' giúp não bé phát triển, và gợi ý nói chuyện với trẻ sơ sinh mỗi ngày trong nhà.
Bé bập bẹ nghĩa là con đang "nói chuyện"
Nhiều bố mẹ nghĩ phải đợi con biết nói mới bắt đầu trò chuyện. Thật ra, ngay từ khi bé bập bẹ, thậm chí từ lúc con mới chỉ ọ ẹ và nhìn mặt mẹ, bé đã đang học cách giao tiếp. Cách bố mẹ đáp lại những âm thanh nhỏ ấy có ý nghĩa rất lớn với sự phát triển ngôn ngữ của con.
Theo Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard, khi em bé phát ra âm thanh, cử chỉ hoặc khóc và người lớn đáp lại bằng ánh mắt, lời nói hay cái ôm, những kết nối thần kinh trong não bé được xây dựng và củng cố. Họ gọi kiểu tương tác này là "serve and return", tạm dịch là giao tiếp qua lại, giống như hai người đánh cầu lông: con "phát cầu", bố mẹ "đỡ cầu" rồi chờ con đáp lại.
Bé bập bẹ theo từng giai đoạn
Mỗi bé một nhịp riêng. Dưới đây là mốc của phần lớn trẻ theo CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ) và AAP (Hội Nhi khoa Hoa Kỳ):
- Khoảng 2 tháng: bé phát ra âm thanh khác ngoài tiếng khóc, giật mình hay phản ứng với tiếng động lớn, nhìn mặt bố mẹ và mỉm cười khi được nói chuyện.
- Khoảng 4 tháng: CDC ghi nhận bé ê a các âm giống nguyên âm ("ô-ô", "a-a"), "đáp lại" bằng tiếng khi bố mẹ nói chuyện, quay đầu về phía giọng bố mẹ. AAP cho biết từ khoảng tuổi này bé bắt đầu để ý tới từng âm và bập bẹ theo nhịp điệu của tiếng mẹ đẻ, giọng lên xuống như đang hỏi hay đang kể.
- Khoảng 6 tháng: bé thay phiên "nói" với bố mẹ, thổi phì phì (thè lưỡi ra thổi), kêu ré lên thích thú, cười thành tiếng.
- 6–7 tháng: bé chủ động bắt chước âm thanh người lớn tạo ra.
- Khoảng 9 tháng: bé phát ra nhiều chuỗi âm khác nhau như "ma-ma-ma-ma", "ba-ba-ba-ba", và giơ hai tay đòi bế (CDC). Đừng vội buồn nếu "ma-ma" lúc này chưa phải là gọi mẹ: CDC xếp việc gọi bố mẹ có chủ đích vào mốc khoảng 1 tuổi.
- Khoảng 1 tuổi: CDC ghi nhận bé gọi bố mẹ bằng "ba", "mẹ" hoặc một tên riêng, tức là đã gắn âm với người.
Thứ tự các bước quan trọng hơn con số tháng chính xác: khóc, ê a, bập bẹ từng âm, bập bẹ chuỗi âm, rồi mới đến từ có nghĩa.
AAP cũng lưu ý rằng trước sinh nhật đầu tiên, bé đã hiểu được nhiều từ dù tiếng bập bẹ của con có thể chưa thành lời rõ ràng.
Cách trò chuyện với trẻ sơ sinh mỗi ngày
Không cần đồ chơi đắt tiền hay giáo cụ đặc biệt. Những việc chăm sóc hằng ngày chính là "lớp học" tốt nhất:
- Nói chuyện mặt đối mặt. Ghé mặt gần con khi thay tã, cho bú, tắm. NHS (Hệ thống Y tế Anh) cho rằng thời gian nhìn mặt nhau giúp bé thấy miệng bố mẹ cử động khi phát âm.
- Dùng giọng lên xuống, ngân nga. Kiểu giọng "nựng con" mà ông bà, bố mẹ Việt vẫn hay dùng thật ra rất có ích: NHS cho biết giọng lên xuống rõ rệt giúp bé theo dõi khẩu hình và hỗ trợ phát triển lời nói sớm.
- Nhại lại âm thanh của con. Con "a-a", mẹ "a-a"; con "bà-bà", mẹ đáp "bà-bà, bà đây rồi!". CDC gợi ý nhại lại tiếng của bé để xem cuộc "trò chuyện" kéo dài được bao lâu.
- Dừng lại chờ con "trả lời". Sau khi nói, hãy im lặng vài giây, nhìn con chờ đợi. Đây là phần "chờ cầu bay lại" mà nhiều bố mẹ hay bỏ qua.
- Gọi tên thứ con đang nhìn, đang làm, đang cảm thấy. "Con nhìn cái quạt à? Quạt đang quay." Harvard cho rằng việc gọi tên những gì trẻ thấy, làm hay cảm nhận giúp tạo những kết nối ngôn ngữ quan trọng, kể cả trước khi trẻ biết nói.
- Thêm từ vào âm của con. Theo AAP, khi bé phát ra âm "ba", bố mẹ có thể lặp lại rồi nói thêm những từ đơn giản có âm đó, ví dụ "bà", "bóng", "bánh".
- Hát và đọc sách cho con. Hát ru, đọc to, kể chuyện trong lúc làm việc nhà đều tính. Bố mẹ có thể xem thêm bài hát ru, đồng dao cho con.
Để miệng con "rảnh" mà tập nói
NHS khuyên chỉ cho bé ngậm ti giả (núm vú giả) lúc ngủ, vì ngậm ti giả trong miệng thì rất khó tập nói, và nên cố gắng bỏ hẳn khi con khoảng 12 tháng. Lúc con thức, tỉnh táo, đã no, hãy để miệng con tự do ê a, bập bẹ.
Khi không thể lúc nào cũng đáp lại
Không ai có thể đáp lại mọi tiếng ọ ẹ của con. Harvard nhấn mạnh rằng điều đáng lo là khi những tương tác đáp lại thường xuyên vắng mặt: khi đó sự phát triển và tinh thần của trẻ có thể bị ảnh hưởng. Một vài lúc bố mẹ bận thì không sao. Họ cũng chỉ ra rằng áp lực kinh tế, sự cô lập hay mệt mỏi khiến người chăm sóc khó đáp lại đều đặn. Vì vậy, nếu nhà có ông bà, cô dì sống cùng, hãy chia sẻ cách "giao tiếp qua lại" này với mọi người: ai bế con cũng có thể trò chuyện với con. Bài ông bà, bố mẹ cùng dạy con có thêm gợi ý thống nhất cách chăm sóc.
Khi nào cần trao đổi với bác sĩ
AAP khuyên báo với bác sĩ nhi nếu đến 7 tháng bé vẫn chưa bập bẹ hay bắt chước âm thanh, vì đó có thể là dấu hiệu của vấn đề về thính lực hoặc lời nói. Bố mẹ cũng nên hỏi bác sĩ nếu bé không giật mình hay không phản ứng với tiếng động lớn, ít nhìn mặt người thân, hoặc bé thường xuyên bị viêm tai (dịch trong tai có thể ảnh hưởng đến khả năng nghe). Nếu nghi ngờ con nghe kém, hãy hỏi bác sĩ về việc khám thính lực chuyên khoa.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng biết bập bẹ?
Theo AAP, nhiều bé bắt đầu bập bẹ từ khoảng 4 tháng, và đến 6–7 tháng con bắt chước âm thanh rõ hơn. Mỗi bé một nhịp, nhưng nếu đến 7 tháng con chưa bập bẹ, hãy hỏi bác sĩ.
Trẻ sơ sinh chưa hiểu gì, nói chuyện với con có ích không?
Có. Bé học ngôn ngữ từ rất lâu trước khi nói được từ đầu tiên. Mỗi lần bố mẹ đáp lại tiếng ọ ẹ của con là một lần góp phần xây dựng kết nối trong não bé, theo Harvard.
Nói giọng "nựng" với con có làm con nói ngọng không?
Giọng ngân nga, lên xuống rõ rệt giúp bé dễ theo dõi khẩu hình hơn, theo NHS. Bố mẹ chỉ cần dùng từ đúng, ví dụ nói "cái bát" chứ không cần đổi thành từ trẻ con.
Bé chỉ thích nghe tivi, có thay được bố mẹ nói chuyện không?
Không. Tivi không đáp lại con, nên không tạo ra "giao tiếp qua lại". CDC không khuyến nghị cho trẻ dưới 2 tuổi xem màn hình, trừ gọi video với người thân. Xem thêm bài con và màn hình.
Nguồn tham khảo
- Harvard Center on the Developing Child – Serve and Return
- CDC – Milestones by 2, 4, 6, 9 Months and 1 Year
- NHS – Help your baby learn to talk
- AAP, HealthyChildren.org – Language Development: 4 to 7 Months
- NHS Best Start in Life – Baby's first sounds: 0 to 6 months
Bài viết liên quan
Ngôn ngữTrẻ mấy tuổi hiểu và làm theo lời dặn? Mốc và trò chơi cho bé 1–3 tuổi
Trẻ mấy tuổi làm theo lời dặn một bước, hai bước? Mốc nghe hiểu theo CDC, AAP, ASHA, trò chơi tại nhà giúp con làm theo lời và khi nào nên hỏi bác sĩ.
Ngôn ngữBé mấy tháng biết tên mình? Khi nào con quay lại lúc được gọi tên
Bé mấy tháng biết tên mình và quay lại khi được gọi? Mốc theo CDC, ASHA, AAP, cách giúp con nhận ra tên, chuyện tên ở nhà và khi nào bé không đáp cần đi khám.
Ngôn ngữNói chuyện với con bằng giọng em bé có tốt không? Hiểu về parentese
Nói chuyện với con bằng giọng em bé, kéo dài, cao giọng có tốt không? Khác biệt giữa parentese và nói ngọng theo con, cách trò chuyện giúp bé học nói.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
