Trẻ mấy tuổi nhận ra mình trong gương? Sự tự ý thức của bé 1–3 tuổi

Trẻ mấy tuổi nhận ra mình trong gương, biết nói "của con"? Sự tự ý thức của bé 1–3 tuổi theo AAP, CDC, cách giúp con hiểu bản thân và khi nào nên hỏi bác sĩ.
Trẻ mấy tuổi nhận ra mình trong gương?
Bé 10 tháng bò lại tấm gương, vỗ tay vào "em bé" trong đó như gặp bạn mới. Vài tháng sau, bé chợt sờ lên má mình khi thấy vết bẩn trên má "bạn". Khoảnh khắc ấy cho thấy một bước lớn: con bắt đầu hiểu rằng mình là một người riêng biệt, có cơ thể, ý muốn và đồ đạc của riêng mình. Đó là sự tự ý thức về bản thân.
- Dưới 1 tuổi: theo tổ chức ZERO TO THREE, trong một nghiên cứu kinh điển (Lewis và Brooks, 1978), các nhà nghiên cứu lén chấm một vết đỏ lên mũi bé rồi cho bé soi gương. Bé dưới 12 tháng chưa có phản ứng cho thấy nhận ra chính mình.
- Khoảng 15–24 tháng: cũng trong nghiên cứu đó, phần lớn bé từ 15 đến 24 tháng đưa tay sờ lên mũi mình, thường với vẻ ngạc nhiên, tò mò.
- Khoảng 18 tháng: Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cho biết đến khoảng 18 tháng, bé có thể nói tên mình và nhận ra hình ảnh của mình trong gương. Bé cũng ngày càng muốn tự chăm sóc bản thân.
- Khoảng 2 tuổi rưỡi: Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) ghi đa số bé dùng các từ như "con", "tớ", "chúng mình" (trong tiếng Anh là "I", "me", "we") và khoe điều mình làm được kiểu "Mẹ nhìn con này!".
- Khoảng 3 tuổi: theo CDC, bé nói được tên mình khi được hỏi.
Các mốc trên là khoảng thời gian, không phải ngày cố định.
Tự ý thức trông như thế nào trong đời sống hằng ngày?
ZERO TO THREE định nghĩa tự ý thức là hiểu rằng mình là một cá nhân riêng biệt, có cơ thể, suy nghĩ và hành động của riêng mình. Khả năng này nảy nở trong năm thứ hai và là nền tảng cho sự đồng cảm, niềm tự hào, sự tự tin, và cả cảm giác xấu hổ, ngượng ngùng. Ở nhà, bố mẹ sẽ thấy nó qua nhiều dấu hiệu nhỏ:
- "Của con!": ZERO TO THREE nhận xét đi cùng với ý thức về "con" là hiểu khái niệm "của con". AAP mô tả bé có thể giật lại món đồ chơi mình cho là của mình, dù bạn khác chỉ chạm vào.
- "Con tự làm!": theo AAP, đến khoảng 2 tuổi, bé có thể tự đánh răng, rửa tay nếu được chỉ cách, và giúp mặc, cởi quần áo. CDC ghi bé 18 tháng đã biết đưa tay ra để được rửa, xỏ tay vào ống tay áo khi được mặc đồ.
- Thích và không thích rõ ràng: AAP nói bé 1 tuổi đang "trở thành một con người riêng" với sở thích riêng, có lúc muốn tự lập, có lúc lại bám mẹ.
- Bắt đầu hiểu người khác cũng có cảm xúc: ZERO TO THREE cho biết khi thấy mình tách biệt với người khác, bé dần nhận ra người khác có thể nghĩ và cảm thấy khác mình. Đây là bước đầu của sự đồng cảm.
AAP cũng lưu ý ở tuổi lên một, cách nhìn thế giới của trẻ vẫn lấy mình làm trung tâm, và điều đó là bình thường. Vì vậy chuyện bé chưa chịu chia đồ chơi không phải là "ích kỷ" theo nghĩa người lớn, mà là con đang học ranh giới giữa "của con" và "của bạn". Bài dạy con chia sẻ có thêm gợi ý cho giai đoạn này.
Vì sao sự tự ý thức lại quan trọng?
Khi hiểu "mình là mình", bé mới có thể gọi tên cảm xúc của mình, nhận ra bạn đang buồn, tự hào khi xếp được tháp khối, và muốn tự làm nhiều việc hơn. AAP viết rằng khi bé 2 tuổi được khen vì tự ăn, tự mặc đồ, tự hoàn thành một việc, con cảm thấy tốt về bản thân, và dần hình thành hình ảnh về mình như một người cư xử theo cách đã được khích lệ. Bé càng tự tin, an tâm thì càng độc lập hơn.
Cũng vì tự ý thức mà khoảng 2 tuổi, con bắt đầu biết ngại, biết xấu hổ. Một lời chê trước mặt người khác có thể khiến con buồn thật sự. Gợi ý của Agoliva: góp ý riêng, nhẹ nhàng, và nói về việc làm ("Cốc nước đổ rồi, mình lấy khăn lau nhé") thay vì nói về con người ("Con hậu đậu quá").
Giúp con hiểu về bản thân với đồ có sẵn trong nhà
Trò chuyện trước gương
ZERO TO THREE gợi ý cho bé chơi với gương an toàn và nói về những gì con thấy. Gợi ý của Agoliva: đứng cùng con trước gương tủ quần áo, chỉ "Đây là mũi của Bông, còn đây là mũi của mẹ", rồi đổi lượt để con chỉ. Thêm vào đó nét mặt: cùng làm mặt vui, mặt buồn, mặt ngạc nhiên. Xem thêm trò chơi theo từng độ tuổi ở bài bé và gương.
Album ảnh gia đình
In vài tấm ảnh của con và người thân rồi cùng xem. Hỏi "Bông đâu? Ông nội đâu?" để con tự chỉ, kể lại chuyện trong ảnh.
"Của ai đây?"
Lúc xếp dép ở cửa, giơ từng đôi lên hỏi "Dép này của ai?". Dép to của bố, dép nhỏ có quai dán của con.
Cho con chọn trong giới hạn
"Con muốn mặc áo xanh hay áo vàng?", "Con ăn chuối hay đu đủ?". Hai lựa chọn đơn giản giúp con thấy ý muốn của mình được tôn trọng mà bố mẹ vẫn giữ được khung.
Khen quá trình, gọi tên cảm xúc
ZERO TO THREE khuyên khen nỗ lực và sự kiên trì chứ không chỉ kết quả. Khi con tự xỏ được dép, thay vì chỉ nói "Giỏi quá", hãy nói "Con cố mãi mới xỏ được, con tự hào lắm phải không?". Khi con giận, giúp con gọi tên cảm xúc: "Con đang bực vì chưa được về".
Lưu ý an toàn
- Gương lớn đặt sát sàn phải được bắt chặt vào tường; gương tủ phải chắc chắn để bé vịn vào không đổ.
- Với gương cầm tay, chọn loại nhựa an toàn cho trẻ, không dùng gương thủy tinh nhỏ hay mảnh gương vỡ; cất gương thật khi không chơi.
- Khi con "tự làm" (tự rửa tay, tự leo lên ghế), người lớn vẫn ở ngay bên cạnh: nước nóng, bậc cao, đồ sắc nhọn cần để xa tầm với.
Khi nào nên hỏi bác sĩ?
Hãy trao đổi với bác sĩ nhi nếu bố mẹ thấy:
- Khoảng 18 tháng, bé chưa chỉ tay để khoe với bố mẹ điều gì đó thú vị, hoặc chưa đi ra xa một chút rồi ngoái lại xem bố mẹ còn ở gần không (cả hai đều là mốc 18 tháng của CDC).
- Khoảng 2 tuổi rưỡi, bé chưa dùng các từ chỉ bản thân như "con", "tớ", hoặc không khoe "nhìn con này!".
- Khoảng 3 tuổi, bé chưa nói được tên mình khi được hỏi.
- Bé mất đi kỹ năng từng có (từng nói, từng chỉ, từng chơi tương tác rồi thôi).
- Bé có vẻ rất thụ động, thu mình, buồn bã kéo dài: AAP khuyên đưa trẻ 2 tuổi như vậy đi khám.
CDC khuyên đừng "chờ xem" khi có lo lắng; hỏi bác sĩ về sàng lọc phát triển giúp con được hỗ trợ sớm nếu cần. Tham khảo thêm các mốc khác ở bài bé 18 tháng tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Bé 1 tuổi soi gương cứ tưởng em bé khác có bình thường không?
Hoàn toàn bình thường. Theo nghiên cứu mà ZERO TO THREE dẫn, bé dưới 12 tháng chưa cho thấy nhận ra mình trong gương; phần lớn bé làm được điều này trong khoảng 15–24 tháng.
Con 2 tuổi cái gì cũng "của con", không cho ai đụng vào, có phải con ích kỷ?
Không hẳn. Theo AAP, trẻ ở tuổi này còn rất lấy mình làm trung tâm và chưa thật sự hiểu chia sẻ; "của con" là một phần của việc con nhận ra bản thân. Bố mẹ cứ kiên nhẫn làm mẫu chuyện thay phiên, chia sẻ, kỹ năng này cần thời gian.
Trẻ mấy tuổi biết xấu hổ?
ZERO TO THREE cho biết tự ý thức hình thành trong năm thứ hai là nền tảng cho cả tự hào lẫn xấu hổ, ngượng ngùng. Vì vậy từ khoảng 2 tuổi, bố mẹ nên tránh chê bai con trước mặt người khác.
Nguồn tham khảo
- AAP, HealthyChildren.org – Social Development: 1 Year Olds
- AAP, HealthyChildren.org – Emotional Development: 1 Year Olds, Emotional Development: 2 Year Olds
- ZERO TO THREE – From Baby to Big Kid: Month 21
- ZERO TO THREE – 12–24 Months: Social-Emotional Development
- CDC – Important Milestones: By Eighteen Months, By Thirty Months, By Three Years
Bài viết liên quan
Cảm xúc – xã hộiRèn tính kiên cường cho trẻ: giúp con biết vượt khó từ 1–3 tuổi
Tính kiên cường giúp trẻ vượt khó, hồi phục sau thất vọng. Theo Harvard, nền móng là một người lớn gắn bó. Cách rèn cho con 1–3 tuổi trong đời sống hằng ngày.
Cảm xúc – xã hộiCách giúp trẻ tự tin, biết tự trọng từ 1–3 tuổi cho bố mẹ Việt
Làm sao giúp trẻ tự tin, có lòng tự trọng lành mạnh từ 1–3 tuổi? Hiểu đúng sự tự tin, lời nói và việc nhỏ mỗi ngày giúp con tin vào bản thân.
Cảm xúc – xã hộiAnh chị em tranh giành, đánh nhau: bố mẹ nên làm gì cho đúng?
Anh chị em tranh giành đồ chơi, đánh nhau là chuyện thường. Vì sao trẻ hay giành nhau, khi nào nên can, cách giúp các con hoà thuận, khi nào cần hỏi chuyên gia.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
