Phát triển tư duy cho trẻ: bé học giải quyết vấn đề thế nào?

Phát triển tư duy cho trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi: các mốc giải quyết vấn đề theo CDC, trò chơi tại nhà giúp con tự nghĩ cách và khi nào nên hỏi bác sĩ.
Phát triển tư duy cho trẻ bắt đầu từ những "bài toán" rất nhỏ
Phát triển tư duy cho trẻ không bắt đầu từ thẻ học hay ứng dụng. Bé đã giải bài toán đầu tiên từ rất lâu trước khi biết nói: làm sao lấy được món đồ chơi nằm ngoài tầm tay, làm sao mở được cái hộp, làm sao lôi được chiếc dép ra khỏi gầm ghế. Bé quan sát, thử, thất bại, rồi thử cách khác: đó là kỹ năng giải quyết vấn đề.
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) gộp nhóm kỹ năng này vào mục "nhận thức: học hỏi, suy nghĩ, giải quyết vấn đề" trong bảng mốc phát triển. Mốc của CDC là việc ít nhất 75% trẻ làm được ở tuổi đó, nên sớm hay muộn một chút là thường.
Các mốc giải quyết vấn đề theo tuổi
Dưới đây là một số mốc trong bảng của CDC liên quan đến cách bé suy nghĩ và tìm cách:
- Khoảng 4 tháng: khi đói, bé há miệng lúc nhìn thấy bầu ngực hoặc bình sữa. Bé bắt đầu nối điều mình thấy với điều sắp xảy ra.
- Khoảng 9 tháng: bé tìm món đồ khi nó rơi khỏi tầm mắt (chiếc thìa, món đồ chơi), và đập hai vật vào nhau. Bé hiểu đồ vật vẫn còn đó dù mình không nhìn thấy.
- Khoảng 12 tháng: bé bỏ một vật vào đồ chứa, ví dụ khối gỗ vào cốc, và tìm món đồ mà bé thấy bố mẹ giấu, như đồ chơi dưới tấm khăn.
- Khoảng 15 tháng: bé thử dùng đồ vật đúng cách (cốc, sách) và chồng được hai vật nhỏ lên nhau.
- Khoảng 18 tháng: bé bắt chước người lớn làm việc nhà (cầm chổi quét), chơi đồ chơi đơn giản như đẩy xe.
- Khoảng 2 tuổi: bé cầm một vật bằng một tay trong khi tay kia làm việc khác, ví dụ giữ hộp và mở nắp; bé thử bấm công tắc, vặn núm, ấn nút trên đồ chơi; bé chơi cùng lúc nhiều món, như đặt đồ ăn đồ chơi lên đĩa.
- Khoảng 30 tháng: CDC nêu rõ bé "thể hiện kỹ năng giải quyết vấn đề đơn giản", chẳng hạn đứng lên một chiếc ghế đẩu nhỏ để với lấy thứ gì đó, và làm theo được yêu cầu hai bước như "Đặt đồ chơi xuống rồi đóng cửa lại".
Từ phản ứng với điều trước mắt, bé dần hiểu hành động của mình gây ra kết quả, rồi biết dùng công cụ, bắt chước, và cuối cùng tự nghĩ cách trước khi làm.
Vì sao kỹ năng này quan trọng?
Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard xếp nhiều trò chơi giải quyết vấn đề vào nhóm rèn "chức năng điều hành": tập trung chú ý, ghi nhớ thông tin trong đầu để dùng (trí nhớ làm việc) và kiềm chế bản thân. Harvard mô tả các trò cho bé 18–36 tháng đòi hỏi trẻ giữ sự chú ý vào một mục tiêu, bỏ bớt những cách làm không hiệu quả và thử cách mới khi lần đầu thất bại. Theo Harvard, dù bé chưa thành công, việc luyện tập mới là quan trọng.
Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), trong báo cáo về chọn đồ chơi cho trẻ nhỏ, cũng nhấn mạnh rằng những đồ chơi "truyền thống" như khối gỗ, hình khối, tranh ghép giúp trẻ học kỹ năng giải quyết vấn đề, đồng thời hỗ trợ vận động tinh, ngôn ngữ và phát triển não bộ.
Trò chơi giúp con tập nghĩ cách, với đồ có sẵn trong nhà
Từ 6 đến 12 tháng: trốn tìm đồ vật
- Giấu đồ dưới khăn. Harvard gợi ý giấu đồ chơi dưới một tấm vải rồi khuyến khích bé tìm. Khi bé đã tìm nhanh, hãy cho bé thấy bố mẹ chuyển nó sang chỗ khác, rồi để bé tìm lại. Đây là bài tập cho trí nhớ làm việc. Khăn sữa và cái lục lạc là đủ.
- Ú òa. Theo Harvard, trò ú òa vừa luyện trí nhớ (nhớ ai đang trốn) vừa tập cho bé chờ đợi đến lúc "bật mí".
Từ 1 đến 2 tuổi: bỏ vào, lấy ra, mở và đóng
- Hộp và nắp. Gợi ý của Agoliva: đưa con vài hộp nhựa đựng thực phẩm có nắp dễ mở, bỏ bên trong một món đồ chơi con thích. Hãy để con loay hoay một lúc trước khi giúp. Xem thêm bài trò đổ vào, lấy ra.
- Bắt chước việc nhà. Harvard gợi ý thay phiên nhau làm việc bé quan tâm, như quét nhà, nhặt đồ chơi, lau bụi. Bé phải giữ hoạt động trong đầu để làm cho xong, không bị phân tâm.
- Chồng và xếp. Những chiếc cốc nhựa lồng vào nhau, các hộp giấy to nhỏ khác nhau giúp bé thử xem cái nào vừa cái nào. Bài xếp khối và ghép hình có thêm nhiều ý tưởng.
Từ 2 đến 3 tuổi: hỏi "còn cách nào khác không?"
- Kể lại điều con đang làm và đặt câu hỏi. Harvard gợi ý nói ra điều trẻ đang chơi, rồi thêm câu hỏi như "Con định làm gì tiếp?" hay "Con muốn bỏ quả bóng vào lọ. Có cách nào khác không?". Những câu như vậy giúp trẻ dừng lại, nghĩ xem mình đã thử gì và bước tiếp theo là gì.
- Phân loại. Theo Harvard, trẻ ở tuổi này chơi được trò phân loại theo kích thước, hình dạng hoặc màu. Gợi ý của Agoliva: cùng con xếp quần áo của bố, của mẹ, của con thành ba chồng.
Khi bé biết "nghĩ cách", nhà cũng cần an toàn hơn
- Bé biết kê ghế để với đồ (mốc CDC khoảng 30 tháng, có bé sớm hơn). Gợi ý của Agoliva: cất thuốc, hoá chất tẩy rửa, dao kéo trong tủ có khoá, vì "để trên cao" không còn đủ an toàn.
- Hộp đựng đồ nhỏ. AAP lưu ý giữ xa tầm tay trẻ những vật như đồng xu, bi, nắp bút, bóng nhỏ, bóng bay, pin cúc áo và pin đồng xu (có thể gây bỏng bên trong nếu nuốt). Khi chơi trò bỏ vào lấy ra, chỉ dùng đồ đủ to để bé không cho lọt hẳn vào miệng.
- Đồ chơi có nút bấm. AAP khuyên tránh đồ chơi dùng pin cúc áo hoặc nam châm lực mạnh.
Khi nào nên hỏi bác sĩ
Hãy hỏi bác sĩ nhi nếu:
- Khoảng 9 tháng, bé không tìm món đồ vừa rơi khỏi tầm mắt, hoặc không với lấy đồ chơi bé muốn.
- Khoảng 12 tháng, bé không tìm món đồ bé vừa thấy bố mẹ giấu, hay không bỏ được vật vào đồ chứa.
- Khoảng 18 tháng, bé không bắt chước việc người lớn làm, không chơi đồ chơi theo cách đơn giản.
- Khoảng 2 tuổi, bé chưa thử bấm nút, vặn núm hay mở nắp, hoặc chỉ lặp đi lặp lại một kiểu chơi duy nhất.
- Bé mất đi kỹ năng đã từng làm được.
CDC khuyên bố mẹ đừng "chờ xem". Nếu có lo lắng, hãy nói với bác sĩ và hỏi về sàng lọc phát triển. Bạn có thể xem thêm các mốc chung ở bài bé 18 tháng tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để phát triển tư duy cho trẻ 1 tuổi tại nhà?
Cho con nhiều cơ hội tự thử với đồ vật thật: hộp có nắp, cốc lồng nhau, trò giấu đồ dưới khăn. Gọi tên điều con làm, đợi con thử trước khi giúp. AAP cho rằng đồ chơi đơn giản và thời gian chơi cùng bố mẹ quan trọng hơn đồ chơi đắt tiền.
Có nên cho bé chơi ứng dụng "phát triển trí tuệ" trên điện thoại?
AAP lưu ý phần lớn ứng dụng gắn mác "giáo dục" chủ yếu luyện ghi nhớ như chữ cái, hình khối, trong khi những kỹ năng quan trọng hơn được học qua chơi tự do và chơi với người thân. AAP khuyên trẻ dưới 2 tuổi tránh màn hình, trẻ từ 2 tuổi dùng dưới 1 giờ mỗi ngày.
Con hay ném đồ, có phải con hư không?
Thường là không. Đập hai vật vào nhau, thả đồ rồi tìm lại nằm ngay trong các mốc nhận thức khoảng 9 tháng mà CDC liệt kê; bé đang thử xem hành động của mình gây ra điều gì. Bố mẹ có thể đưa con thứ được phép ném, như quả bóng mềm vào rổ, thay vì cấm hẳn.
Nguồn tham khảo
- CDC – Milestone checklists: 4 months, 9 months, 1 year, 2 years, 30 months
- Harvard Center on the Developing Child – Executive Function Activities for 6- to 18-month-olds
- Harvard Center on the Developing Child – Executive Function Activities for 18- to 36-month-olds
- AAP, HealthyChildren.org – Toy Buying Tips for Babies & Young Children: AAP Report Explained
- AAP, HealthyChildren.org – Choking Prevention
Bài viết liên quan
Nhận thức & vui chơiTrẻ hay tò mò, hỏi "tại sao": nuôi dưỡng tính tò mò cho bé 1–3 tuổi
Trẻ 1–3 tuổi cái gì cũng sờ, cũng hỏi "tại sao"? Tính tò mò của trẻ theo từng mốc tuổi (CDC, AAP), trò chơi khám phá tại nhà và cách giữ con an toàn.
Nhận thức & vui chơiĐồ chơi tự làm cho bé 1–3 tuổi từ đồ có sẵn trong nhà
Đồ chơi tự làm cho bé 1–3 tuổi từ thùng carton, chai nhựa, nồi niêu: AAP nói đồ chơi đơn giản là tốt nhất. Ý tưởng trò chơi và cách làm cho an toàn.
Nhận thức & vui chơiPhát triển giác quan cho trẻ: bé cảm nhận thế giới thế nào?
Phát triển giác quan cho trẻ từ sơ sinh đến 18 tháng: xúc giác, thính giác, khứu giác, vị giác và thăng bằng phát triển ra sao, trò chơi giác quan an toàn.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
