Trẻ hay tò mò, hỏi "tại sao": nuôi dưỡng tính tò mò cho bé 1–3 tuổi

Trẻ 1–3 tuổi cái gì cũng sờ, cũng hỏi "tại sao"? Tính tò mò của trẻ theo từng mốc tuổi (CDC, AAP), trò chơi khám phá tại nhà và cách giữ con an toàn.
Trẻ hay tò mò: điều bình thường và đáng quý
Mở ngăn kéo, lục giỏ rác, bấm công tắc đèn hai chục lần, ngồi xổm cả buổi nhìn đàn kiến... Bố mẹ có con 1–3 tuổi chắc không lạ những cảnh này. Ông bà hay bảo "thằng bé nghịch quá", nhưng nhìn kỹ, đó chính là tính tò mò của trẻ đang làm việc. Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) mô tả trẻ 2 tuổi là "cực kỳ tò mò", liên tục khám phá và thử đi thử lại để hiểu thế giới quanh mình. AAP cũng viết: chơi chính là cách trẻ khám phá và học về thế giới.
Tính tò mò thay đổi theo từng giai đoạn. Theo bảng mốc của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), những việc mà ít nhất 75% trẻ làm được ở mỗi độ tuổi:
- Khoảng 18 tháng: bé chỉ tay để khoe với bố mẹ điều gì đó thú vị, đi ra xa một chút nhưng ngoái lại xem bố mẹ còn ở gần không, bắt chước bố mẹ làm việc nhà như quét nhà.
- Khoảng 2 tuổi: bé thử vặn, bấm công tắc, núm, nút trên đồ chơi; cầm một vật bằng tay này và dùng tay kia mở nắp; nhìn mặt bố mẹ để xem nên phản ứng thế nào khi gặp điều mới.
- Khoảng 2 tuổi rưỡi: bé giải quyết vấn đề đơn giản, chẳng hạn đứng lên ghế đẩu nhỏ để với một món đồ; dùng đồ vật để chơi giả vờ.
- Khoảng 3 tuổi: bé hỏi "ai", "cái gì", "ở đâu", "tại sao".
Vì sao nên nuôi dưỡng tính tò mò?
Mỗi lần con mở nắp hộp, đổ nước từ cốc này sang cốc kia hay hỏi "sao trời mưa?", con đang thử nghiệm, quan sát kết quả và rút ra điều mới. Tổ chức ZERO TO THREE cho biết trẻ chập chững học tốt nhất khi được chơi, khám phá và theo đuổi điều mình quan tâm, với lượng giúp đỡ "vừa đủ" để tự vượt qua thử thách mà không quá nản. Khi được tự tìm hiểu, trẻ còn rèn sự kiên trì và tự tin.
Với những câu hỏi "tại sao", AAP khuyên bố mẹ hãy nghiêm túc lắng nghe. Theo AAP, việc trả lời nghiêm túc giúp mở rộng hiểu biết, nuôi dưỡng sự tò mò và dạy con suy nghĩ rõ ràng hơn. Ngược lại, khi mỗi lần tìm hiểu đều bị quát "đừng sờ", "hỏi lắm thế", bé có thể dần ít hỏi đi.
ZERO TO THREE còn nhắc một điều quan trọng: bố mẹ là "căn cứ" để con quay về. Bé đi khám phá, rồi chạy về tìm cái ôm, rồi lại đi tiếp. Con càng thấy an toàn bên người thân thì càng mạnh dạn khám phá. Đó là lý do sự gắn bó an toàn và tính tò mò luôn đi cùng nhau.
Cách nuôi dưỡng tính tò mò với đồ có sẵn trong nhà
Để con dẫn dắt
AAP khuyên để con dẫn dắt trò chơi; cách này cho bố mẹ nhìn thấy thế giới của trẻ, nơi mọi thứ đều mới và đầy khả năng. Khi con dừng lại nhìn chiếc xe rác, chiếc máy giặt đang quay hay con mèo nhà hàng xóm, hãy dừng cùng con. Gợi ý của Agoliva: chậm lại năm phút trên đường đi chợ hay đi dạo quanh khu nhà, để con nhìn cho đã.
Tả lại, hỏi mở
AAP gợi ý mô tả điều con đang làm ("Con đổ hết nước sang cốc to rồi") và đặt câu hỏi khiến con suy nghĩ, như "Rồi chuyện gì sẽ xảy ra nhỉ?". Câu hỏi mở kiểu "Con thấy gì?", "Sao nó lại nổi?" kích thích con nói và nghĩ hơn câu hỏi chỉ cần gật hay lắc. Bài kể chuyện và hỏi câu hỏi có thêm nhiều mẫu câu.
Một "ngăn kéo khám phá" trong bếp
AAP khuyên cho trẻ thời gian khám phá nước, cát, hộp giấy và các đồ vật an toàn, để chúng ở chỗ con nhìn thấy và với tới được. Gợi ý của Agoliva: dành riêng một ngăn tủ thấp trong bếp cho con với nồi nhôm nhỏ, nắp vung, muôi gỗ, hộp nhựa có nắp vặn to, rổ nhựa. Thỉnh thoảng đổi vài món để con luôn có điều mới để mở, đậy, gõ, lồng vào nhau.
Chậu nước và vài món đồ "nổi hay chìm"
Ngoài ban công, đặt một chậu nước nông với lá cây, nắp chai to, thìa inox, quả chanh, miếng xốp. Cùng con thả từng món và hỏi "Cái này nổi hay chìm?". Không cần giải thích khoa học dài dòng; quan sát mới là phần quan trọng. Thêm ý tưởng ở bài chơi cát, chơi nước.
Ra ngoài trời
Công viên, vườn rau của ông bà ở quê, bãi cỏ trong khu chung cư là "lớp học" giàu chất liệu: lá to lá nhỏ, hòn sỏi, con ốc sên sau mưa, tiếng chim. Nhớ đội mũ, tránh nắng gắt buổi trưa và rửa tay cho con sau khi chơi.
Giữ con an toàn mà không dập tắt sự tò mò
Bé tò mò thì cũng dễ gặp nguy hiểm. Thay vì nói "không" cả ngày, hãy làm cho ngôi nhà an toàn để có thể nói "có" nhiều hơn. AAP khuyên làm cho những nơi gia đình hay ở trở nên an toàn và dễ trông chừng.
- Hoá chất, thuốc men: nước tẩy rửa, thuốc của ông bà, dầu gió, nước hoa phải cất cao hoặc khoá lại. AAP nhắc đến nguy cơ ngộ độc trong nhà ở tuổi này.
- Hóc dị vật: theo AAP, hóc là nguy cơ ở tuổi lên 2. Pin cúc áo, đồng xu, hạt lạc, viên bi, nam châm nhỏ phải để xa tầm tay. Xem bài phòng hóc dị vật.
- Nước: chậu, xô nước phải luôn có người lớn ngồi cạnh và đổ đi ngay sau khi chơi.
- Leo trèo: CDC ghi bé 2 tuổi rưỡi biết đứng lên ghế đẩu để với đồ. Hãy cố định kệ, tủ vào tường, che ổ điện, không để ghế cạnh cửa sổ hay lan can.
- Bếp nóng: CDC ghi đến khoảng 3 tuổi, bé biết tránh chạm vào đồ nóng như bếp khi được nhắc. Trước đó, đừng trông chờ con tự nhớ; giữ con xa khu nấu nướng.
Khi nào nên hỏi bác sĩ?
Mỗi bé có cách tò mò riêng: có bé lao vào mọi thứ, có bé quan sát rất lâu rồi mới thử. Tuy vậy, hãy trao đổi với bác sĩ nhi nếu:
- Khoảng 18 tháng, bé chưa chỉ tay để khoe điều thú vị với bố mẹ.
- Khoảng 2 tuổi, bé ít quan tâm đến đồ chơi, không thử bấm, vặn, mở các đồ vật xung quanh.
- Khoảng 3 tuổi, bé chưa đặt những câu hỏi "ai", "cái gì", "ở đâu", "tại sao".
- Bé có vẻ thờ ơ với mọi thứ, chỉ chơi lặp đi lặp lại một cách rất cứng nhắc, hoặc mất đi kỹ năng từng có.
CDC khuyên bố mẹ đừng "chờ xem": nếu có lo lắng, hãy hỏi bác sĩ về sàng lọc phát triển. Xem thêm các mốc của tuổi lên hai ở bài bé 24 tháng tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Con 2 tuổi nghịch phá, cái gì cũng lục, có phải hiếu động quá không?
Phần lớn là bình thường. AAP mô tả trẻ 2 tuổi rất tò mò, liên tục khám phá và thử đi thử lại. Thay vì cấm đoán, hãy cất đồ nguy hiểm và dành cho con một góc, một ngăn tủ được phép lục thoải mái.
Bé hỏi "tại sao" suốt ngày, trả lời thế nào cho đúng?
AAP khuyên trả lời nghiêm túc, ngắn gọn và đúng trọng tâm. Nếu không biết, cứ nói thật rồi cùng con tìm hiểu qua sách, hoặc hỏi ngược lại "Con nghĩ sao?" để con tự suy nghĩ.
Có nên cho con xem video khoa học để kích thích tò mò?
WHO không khuyến nghị cho trẻ 1 tuổi ngồi xem màn hình; với trẻ 2 tuổi, không quá 1 giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Với trẻ nhỏ, chạm, ngửi, nghe, nhìn tận mắt cùng người thân vẫn là cách khám phá phong phú hơn.
Nguồn tham khảo
- AAP, HealthyChildren.org – Playing is How Toddlers Learn
- AAP, HealthyChildren.org – Your Checkup Checklist: 24 Months (2 Years) Old
- AAP, HealthyChildren.org – Cognitive Development in Preschool Children
- CDC – Important Milestones: By Eighteen Months, By Two Years, By Thirty Months, By Three Years
- ZERO TO THREE – 12–24 Months: Social-Emotional Development
- WHO – To grow up healthy, children need to sit less and play more
Bài viết liên quan
Nhận thức & vui chơiĐồ chơi tự làm cho bé 1–3 tuổi từ đồ có sẵn trong nhà
Đồ chơi tự làm cho bé 1–3 tuổi từ thùng carton, chai nhựa, nồi niêu: AAP nói đồ chơi đơn giản là tốt nhất. Ý tưởng trò chơi và cách làm cho an toàn.
Nhận thức & vui chơiPhát triển giác quan cho trẻ: bé cảm nhận thế giới thế nào?
Phát triển giác quan cho trẻ từ sơ sinh đến 18 tháng: xúc giác, thính giác, khứu giác, vị giác và thăng bằng phát triển ra sao, trò chơi giác quan an toàn.
Nhận thức & vui chơiTrẻ sơ sinh nhìn thấy gì? Thị giác của bé từ 0 đến 12 tháng
Trẻ sơ sinh nhìn thấy gì, mấy tháng nhìn rõ màu? Mốc thị giác theo AAP và CDC, trò chơi giúp bé tập nhìn tại nhà và dấu hiệu mắt cần đưa bé đi khám.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
