Sách làm cha mẹ và nội tâm: nên đọc gì để vừa hiểu mình vừa nuôi con
Những cuốn sách làm cha mẹ và nội tâm giúp bạn vừa hiểu chính mình vừa nuôi con: cách chọn sách hợp nhu cầu, đọc thế nào cho thấm và điều cần nhớ khi áp dụng.
Đọc sách làm cha mẹ để làm gì?
Đọc sách làm cha mẹ không phải để trở thành "cha mẹ hoàn hảo" — một điều vừa không có, vừa không ai cần. Mục đích thật sự là giúp mình hiểu con, và đặc biệt là hiểu chính mình: vì sao mình phản ứng như thế, vì sao có lúc mình bực lên mà không hiểu vì đâu.
Hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) nghiên cứu nhiều kiểu nuôi dạy, và một điều cốt lõi là cách mình phản ứng với con không chỉ nằm ở lời nói mà còn ở việc mình đã được nuôi dạy thế nào. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard gọi những lần qua lại giữa cha mẹ và con là "serve and return" (giao bóng – đỡ bóng): càng thấu hiểu, mình càng dễ đáp lại đúng nhu cầu thật của con.
Hiểu mình trước khi dạy con
Nhiều cuốn sách nội tâm về làm cha mẹ chia sẻ cùng một ý gốc: lịch sử tuổi thơ của mình ảnh hưởng cách mình làm cha mẹ. Khi con khóc, khi con không vâng lời, những phản ứng đầu tiên của mình thường đến từ "nút" cảm xúc cũ, chứ không phải từ điều con đang làm. Đây là gợi ý của Agoliva; những cuốn sách dưới đây nói kỹ hơn về điều này.
Gottman Institute, nơi nghiên cứu về hôn nhân và gia đình, mô tả "huấn luyện cảm xúc" (emotion coaching) — một cách để cha mẹ nhìn con mà không chỉ nhìn vào hành vi. Thay vì vội la hay cấm, mình học cách: để ý cảm xúc của con, coi khoảnh khắc đó là dịp gần gũi, lắng nghe và thừa nhận cảm xúc, đặt tên cho cảm xúc, rồi cùng con tìm cách giải quyết. Những ngày con ăn vạ, đây chính là kiểu đọc giúp mình giữ bình tĩnh và ở lại bên con.
Chọn sách thế nào cho hợp với mình?
Không có cuốn sách nào hợp với tất cả mọi người. Gợi ý của Agoliva cho vài hướng:
- Muốn hiểu mình và lịch sử gia đình mình: chọn sách về tuổi thơ và cách nó ảnh hưởng việc nuôi nấng. Ví dụ "Parenting from the Inside Out" của Daniel Siegel và Mary Hartzell (2003) giúp bố mẹ nhìn lại hành trình của chính mình.
- Muốn hiểu cách con nghĩ và cảm nhận theo độ tuổi: "The Whole-Brain Child" của Daniel Siegel và Tina Payne Bryson (2012) giải thích cấu trúc não và cách con xử lý cảm xúc; "How to Talk So Kids Will Listen" của Adele Faber và Elaine Mazlish (1980) cho rất nhiều câu mẫu nói chuyện với con.
- Muốn gần gũi cảm xúc con: "Raising an Emotionally Intelligent Child" của John Gottman (1998) dựa trên nghiên cứu thực tế về việc cha mẹ đón nhận cảm xúc con.
- Muốn thực hành tĩnh tâm và kiên nhẫn: các sách chánh niệm của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, như "Phép lạ của sự tỉnh thức", người Việt dễ thấy quen thuộc với lối này. Xem bài chánh niệm cho bố mẹ.
- Muốn nhìn nuôi dạy thật nhẹ nhàng, bớt áp lực: "The Gardener and the Carpenter" của Alison Gopnik (2016) bàn về việc làm cha mẹ như làm người làm vườn, không phải thợ mộc tạo ra sản phẩm.
Tên các sách ở đây chỉ để tham khảo hướng đọc, Agoliva không bán hay giới thiệu thương hiệu nào, và không có giá.
Những điều nên nhớ khi đọc
- Sách để tham khảo, không phải luật. Mỗi gia đình có hoàn cảnh riêng. Cách ở sách hợp nhà này chưa chắc hợp nhà mình; hãy giữ điều mình thấy hợp, bỏ điều không hợp.
- Không sách nào thay thế sự hiện diện. WHO nhấn mạnh quan hệ nuôi dạy ấm áp, đáp ứng là nền tảng cho trẻ khoẻ mạnh và hạnh phúc. Những giờ chơi với con, bữa cơm không điện thoại vẫn quý hơn mọi kiến thức trong sách.
- Đọc là một trong "5 bước" NHS khuyên cho sức khoẻ tinh thần: học điều mới giúp mình tự tin, có mục đích và kết nối. Dành chút thời gian đọc mỗi ngày cũng là cách chăm mình.
- Nếu mình thấy buồn bã, mất hứng thú kéo dài: đọc sách chỉ là phần hỗ trợ, hãy nói với người thân và gặp bác sĩ.
Đọc thế nào cho thấm, không bị "ngợp"
Gợi ý của Agoliva:
- Đọc từng chương, thử từng một điều. Đừng cố ôm nguyên cuốn sách rồi làm theo tất cả. Sau mỗi chương, chọn một mẹo nhỏ để thử trong tuần.
- Ghi chú những điều "chạm mình". Một câu khiến mình nhớ về tuổi thơ, một đoạn mình thấy đúng với nhà mình — ghi lại để đọc lại.
- Bàn với người bạn đời, ông bà. Cùng đọc rồi chia sẻ giúp cả nhà đi một hướng. Xem bài vợ chồng sau khi có con.
- Đừng lấy sách làm thước đo "con đúng chuẩn chưa". Con mỗi bé mỗi nhịp; các cột mốc để tham khảo, không phải bài kiểm tra. Xem thêm đọc sách cho con.
Khi nào đọc sách vẫn không đủ?
Sách mở mang hiểu biết, nhưng không thay được việc khám chữa. Nếu mình (hoặc người thân) buồn bã, mất hứng thú kéo dài hơn 2 tuần, lo âu thường trực, hay có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng cố "đọc để tự chữa". Hãy nói với người thân và gặp bác sĩ. Đọc thêm bài sức khoẻ tinh thần của bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Tôi đọc nhiều sách nhưng vẫn thấy mình kém, có phải mình sai?
Không. Đọc sách là để hiểu và thử, không phải để so sánh mình với một chuẩn mực. Ai cũng có lúc vụng về; điều quan trọng là mình đang cố gắng và vẫn bên con.
Nên bắt đầu từ cuốn sách nào?
Hãy chọn theo nhu cầu đang lớn nhất của gia đình mình: muốn hiểu mình, hiểu con, hay thực hành bình tĩnh. Một cuốn mình thấy dễ đọc và hợp hoàn cảnh tốt hơn nhiều cuốn để ngăn tủ.
Đọc sách nước ngoài mà hoàn cảnh khác Việt Nam thì sao?
Phần về cảm xúc, gắn bó, cách nói chuyện với con thường áp dụng được. Phần về nếp sinh hoạt hay văn hoá, hãy giữ điều hợp với nhà mình và bỏ điều không hợp, có thể hỏi thêm kinh nghiệm ông bà.
Ông bà thấy sách "dạy ngược" cách cũ thì phải làm sao?
Đừng lấy sách ra "cãi lời" ông bà. Hãy nói những điều mình học như một chia sẻ: "Con đọc thấy cách này con thấy nhẹ hơn, mẹ thấy sao?" Cả nhà cùng tôn trọng nhau, xem bài ông bà và bố mẹ bất đồng cách nuôi cháu.
Nguồn tham khảo
- APA – Parenting Styles
- Harvard Center on the Developing Child – Serve and Return
- Gottman Institute – An Introduction to Emotion Coaching
- NHS – Five steps to mental wellbeing
- WHO – Parenting for Lifelong Health for Young Children
Bài viết liên quan
Từ bi hỷ xả là gì? Tứ vô lượng tâm trong đời sống làm cha mẹ
Từ bi hỷ xả là gì? Bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trong Phật giáo, và nghiên cứu về tự trắc ẩn cho thấy vì sao cha mẹ cần dành chút từ bi cho chính mình.
Lưới Đế Thích là gì? Duyên khởi và chuyện mỗi người trong nhà nối nhau
Lưới Đế Thích là gì? Hình ảnh lưới châu báu của Hoa Nghiêm nói về duyên khởi, và vì sao trong một nhà, tâm trạng mỗi người đều in bóng lên người khác.
Nhân quả là gì? Hiểu đúng chữ nghiệp để dạy con không mê tín
Nhân quả là gì, nghiệp có phải số phận? Hiểu theo nghĩa gốc: hành động có chủ ý dẫn tới kết quả. Áp dụng vào dạy con bằng hệ quả tự nhiên, không doạ quả báo.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
