Trầm cảm sau sinh: dấu hiệu ở mẹ và bố, khi nào cần gặp bác sĩ

Trầm cảm sau sinh khác buồn sau sinh thế nào? Dấu hiệu ở cả mẹ và bố, người nhà hỗ trợ ra sao trong những tháng ở cữ, và khi nào cần gặp bác sĩ ngay.
Buồn sau sinh và trầm cảm sau sinh: khác nhau thế nào?
Sau khi sinh, ai cũng chờ đợi mẹ sẽ hạnh phúc. Nhưng nhiều mẹ lại thấy mình hay khóc, bồn chồn, cáu gắt mà không hiểu vì sao. Điều đó không có nghĩa mẹ không thương con. Hiểu đúng về buồn sau sinh và trầm cảm sau sinh giúp cả gia đình biết khi nào chỉ cần thêm sự chăm sóc, và khi nào cần đến bác sĩ.
Buồn sau sinh (baby blues)
Theo Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), khoảng 50–80% người vừa sinh con trải qua những thay đổi cảm xúc gọi là "baby blues". NHS (Anh) mô tả đó là cảm giác buồn, lo âu hoặc dễ cáu trong vài ngày sau sinh, rất phổ biến và thường tự hết trong vòng 2 tuần sau khi sinh.
Trầm cảm sau sinh
Nếu cảm giác ấy kéo dài hơn, nặng hơn, hoặc mẹ thấy mình không thể xoay xở được, đó có thể là trầm cảm sau sinh. NHS cho biết các triệu chứng có thể bắt đầu từ khi mang thai đến một năm sau sinh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 13% phụ nữ vừa sinh con trên thế giới gặp một rối loạn tâm thần, chủ yếu là trầm cảm, và tỷ lệ này cao hơn ở các nước đang phát triển (gần 20%).
Dấu hiệu cần để ý
Theo NHS và AAP, trầm cảm sau sinh có thể biểu hiện qua:
- Buồn bã kéo dài, cảm thấy vô vọng, mất năng lượng.
- Không còn hứng thú với những điều trước đây yêu thích.
- Khó ngủ ngay cả khi có thời gian ngủ; ăn uống thay đổi.
- Lo âu, bứt rứt, dễ cáu, khó tập trung.
- Cảm thấy tội lỗi, xấu hổ, nghĩ mình là "người mẹ tồi" hoặc không xứng đáng được giúp.
- Khó gắn bó, khó cảm thấy gần gũi với em bé.
Ai dễ bị trầm cảm sau sinh?
NHS cho biết chưa rõ nguyên nhân chính xác, nhưng căng thẳng, thiếu ngủ và thay đổi nội tiết đều có liên quan. Nguy cơ cao hơn khi mẹ:
- Từng bị trầm cảm hay vấn đề sức khoẻ tâm thần khác, trước hoặc trong khi mang thai.
- Vừa trải qua biến cố khó khăn, như mất việc hay mất người thân.
- Sinh non, con ốm yếu, hoặc sinh đôi, sinh ba.
- Thiếu người hỗ trợ, có mâu thuẫn vợ chồng, hoặc bị bạo lực gia đình.
Không có những yếu tố trên vẫn có thể bị trầm cảm sau sinh. Đó không phải do mẹ yếu đuối hay không biết làm mẹ.
Bố cũng có thể bị trầm cảm sau sinh
NHS và AAP đều nhắc rằng bố hoặc người bạn đời cũng có thể bị trầm cảm sau khi có con. Những đêm thức trắng, áp lực kinh tế, cảm giác bị "ra rìa" khi mọi chú ý dồn vào mẹ và bé là những áp lực dễ thấy (đây là nhận xét chung của Agoliva). Trầm cảm ở bố không phải lúc nào cũng hiện ra thành nỗi buồn: NHS liệt kê cả bồn chồn, cáu kỉnh trong các triệu chứng.
Quan niệm "đàn ông phải chịu được" khiến nhiều ông bố im lặng. Nếu bố thấy mình hay nổi nóng, thu mình, mất hứng thú với gia đình và công việc, hoặc tìm đến rượu bia để giải toả kéo dài hơn 2 tuần, hãy chia sẻ với người mình tin và đi khám. NHS khuyên không dùng rượu hay chất kích thích để đối phó với các triệu chứng. Bố khoẻ về tinh thần thì mới ở bên mẹ con được trọn vẹn.
Người nhà có thể giúp gì trong thời gian ở cữ
Ở Việt Nam, tháng ở cữ thường có ông bà, họ hàng cùng chăm. Đây là chỗ dựa quý giá, nhưng đôi khi những lời "góp ý" về cách bế, cách cho bú, chuyện "sữa ít" lại khiến mẹ áp lực thêm. Một số cách hỗ trợ:
- Giúp việc cụ thể: NHS gợi ý nhờ người thân hỗ trợ đi chợ, việc nhà và trông bé. Hãy hỏi "để mẹ bế cháu cho con ngủ một giấc nhé" thay vì "có cần gì không".
- Cho mẹ được ngủ. Bố có thể thay tã, ru con, bế con những lúc mẹ nghỉ.
- Lắng nghe, không phán xét. Tránh những câu như "ai sinh con chẳng thế", "có gì mà buồn".
- Giảm bớt lời phê bình về cách chăm con. Mẹ cần được tin tưởng để tự tin dần.
- Lên tiếng khi thấy bất thường. AAP khuyến khích người thân nói ra khi thấy dấu hiệu trầm cảm ở người mình thương, và cùng họ đi khám.
Chính mẹ cũng có thể tự chăm sóc mình. NHS gợi ý: trò chuyện với người mình tin, nhờ người khác giúp việc cụ thể, nghỉ ngơi nhiều nhất có thể, vận động nhẹ đều đặn, tham gia nhóm hỗ trợ các bà mẹ, và dành thời gian cho việc mình thích. Nhà cửa bừa một chút cũng không sao.
Những kiêng cữ dân gian (không ra ngoài, hạn chế gặp gỡ) nếu khiến mẹ thấy cô lập, cả nhà có thể nhẹ nhàng điều chỉnh: cho mẹ trò chuyện với bạn bè, ra ngoài hít thở không khí khi sức khoẻ cho phép.
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay
Hãy đưa mẹ (hoặc bố) đi khám sớm nếu tâm trạng buồn chán kéo dài quá 2 tuần sau sinh, ngày càng nặng, hoặc ảnh hưởng tới việc chăm sóc bản thân và em bé. Bác sĩ sản, bác sĩ gia đình hay bác sĩ nhi khám cho bé đều có thể là người đầu tiên để trao đổi.
Cần cấp cứu ngay (gọi 115 hoặc đến bệnh viện gần nhất) nếu:
- Mẹ có ý nghĩ tự làm hại bản thân, muốn tự tử, hoặc ý nghĩ làm hại em bé.
- Mẹ có dấu hiệu của loạn thần sau sinh: nhìn thấy, nghe thấy những thứ không có thật; tin vào những điều vô lý; hưng phấn bất thường hoặc tâm trạng thay đổi rất nhanh; lú lẫn rõ rệt. NHS cho biết tình trạng này hiếm (khoảng 1/1.000 bà mẹ), thường xuất hiện đột ngột trong 2 tuần đầu sau sinh, và là một cấp cứu y khoa. Người bệnh có thể không nhận ra mình đang bệnh, nên gia đình cần chủ động đưa đi.
Trầm cảm sau sinh được điều trị thế nào?
Trầm cảm sau sinh thường cải thiện khi được điều trị. Theo NHS, các lựa chọn chính gồm trị liệu tâm lý bằng trò chuyện (như liệu pháp nhận thức hành vi, CBT) và thuốc chống trầm cảm do bác sĩ kê. Bác sĩ sẽ cùng gia đình chọn cách phù hợp.
WHO lưu ý trầm cảm nặng không được điều trị có thể ảnh hưởng tới sự gắn bó mẹ con, việc cho con bú và chăm sóc bé. Chăm sóc sức khoẻ tinh thần của mẹ cũng là chăm sóc con. Bố mẹ có thể đọc thêm về gắn bó an toàn giữa bố mẹ và con.
Câu hỏi thường gặp
Trầm cảm sau sinh kéo dài bao lâu?
Mỗi người khác nhau. Buồn sau sinh thường hết trong 2 tuần, còn trầm cảm sau sinh có thể kéo dài nếu không được hỗ trợ. Điều trị sớm giúp mẹ hồi phục tốt hơn.
Làm sao biết mình bị trầm cảm sau sinh hay chỉ mệt?
Mệt vì thiếu ngủ thường đỡ khi được nghỉ ngơi. Nếu mẹ vẫn buồn, vô vọng, lo âu, mất hứng thú kéo dài hơn 2 tuần, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ.
Bố có bị trầm cảm sau sinh không?
Có. NHS và AAP đều cho biết bố hoặc bạn đời cũng có thể bị trầm cảm sau khi có em bé. Bố cũng xứng đáng được lắng nghe và hỗ trợ.
Đang cho con bú có điều trị trầm cảm được không?
Được. NHS cho biết nhiều loại thuốc chống trầm cảm dùng được an toàn khi cho con bú, và bác sĩ có thể kê loại phù hợp. Hãy nói rõ với bác sĩ rằng mẹ đang cho con bú. Không tự ý mua hay dùng thuốc.
Nguồn tham khảo
- NHS (Anh) – Postnatal depression: overview; Postnatal depression – nguyên nhân và điều trị
- NHS (Anh) – Postpartum psychosis
- Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), HealthyChildren.org – Understanding Motherhood and Mood: Baby Blues and Beyond
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Perinatal mental health
Bài viết liên quan
Thai kỳThai nhi 40 tuần: đến ngày dự sinh chưa đẻ phải làm sao
Thai nhi 40 tuần nặng khoảng 3,6 kg theo WHO. Mang thai 40 tuần chưa có dấu hiệu sinh có sao không, khi nào gọi viện, có nên tự kích sinh tại nhà?
Thai kỳThai nhi 39 tuần: đủ tháng, 9 dấu hiệu mẹ không được bỏ qua
Thai nhi 39 tuần nặng khoảng 3,4 kg theo WHO, đã đủ tháng. Mang thai 39 tuần ra nhầy, đau lưng có phải sắp sinh? 9 dấu hiệu mẹ cần gọi bác sĩ ngay.
Thai kỳThai nhi 38 tuần: nặng bao nhiêu, vỡ ối thế nào, chờ sinh ra sao
Thai nhi 38 tuần nặng khoảng 3,2 kg theo WHO, da dày hơn, có lớp gây giúp dễ chào đời. Thai 38 tuần là mấy tháng, vỡ ối có thể chỉ rỉ ít, khi nào cần vào viện?
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
