Chánh niệm cho bố mẹ bận rộn: vài phút mỗi ngày để bớt căng thẳng

Chánh niệm cho bố mẹ là gì, có thật sự giúp bớt căng thẳng? Bài tập thở, cách thực hành chánh niệm trong việc chăm con hằng ngày và những giới hạn cần biết.
Chánh niệm cho bố mẹ là gì?
Một ngày của bố mẹ có con nhỏ thường trôi qua như chạy tiếp sức: pha sữa, thay tã, nấu cháo, đi làm, đón con, rồi lại ru ngủ. Đầu óc luôn ở việc tiếp theo, ít khi ở việc đang làm. Chánh niệm là một cách đơn giản để "kéo" mình về hiện tại, ngay giữa những bận rộn ấy.
Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), chánh niệm (mindfulness) là chú ý đến những gì đang diễn ra bên trong và bên ngoài mình, từng khoảnh khắc. Có hai phần chính:
- Kết nối lại với cơ thể: để ý những gì mình đang thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm vào ngay lúc này.
- Nhận biết suy nghĩ và cảm xúc khi chúng xuất hiện, thay vì bị cuốn theo mà không hay biết.
NHS nhấn mạnh một điều nhiều người hiểu nhầm: chánh niệm không phải là làm cho suy nghĩ biến mất, mà là nhìn chúng như những "sự kiện trong tâm trí" đến rồi đi. Với nhiều gia đình Việt, chánh niệm nghe quen thuộc vì gắn với thiền trong đạo Phật. Bài này nói về chánh niệm như một kỹ năng chăm sóc sức khoẻ tinh thần, ai cũng có thể thực hành, dù theo tôn giáo nào hay không theo tôn giáo nào.
Chánh niệm giúp được gì, và không giúp được gì?
NHS cho biết các nghiên cứu cho thấy chánh niệm có thể giúp giảm căng thẳng, lo âu và trầm cảm. Viện Quốc gia về Sức khoẻ và Chất lượng Chăm sóc của Anh (NICE) khuyến nghị các liệu pháp dựa trên chánh niệm như một cách điều trị trầm cảm mức độ nhẹ hơn.
Trung tâm Quốc gia về Sức khoẻ Bổ sung và Tích hợp của Hoa Kỳ (NCCIH) tổng hợp bằng chứng thận trọng hơn:
- Một phân tích năm 2018 gồm hơn 12.000 người có rối loạn lo âu hoặc trầm cảm cho thấy các phương pháp chánh niệm tốt hơn không điều trị gì, và hiệu quả tương đương các liệu pháp đã được chứng minh.
- Tuy vậy, một phân tích năm 2021 cho kết quả lẫn lộn, và vài nghiên cứu theo dõi lâu hơn 2 tháng không thấy hiệu quả kéo dài.
- Thiền và chánh niệm nhìn chung ít rủi ro. Một tổng quan năm 2020 ghi nhận khoảng 8% người tham gia có trải nghiệm tiêu cực, phổ biến nhất là lo âu và trầm cảm, tương đương tỉ lệ gặp ở các liệu pháp tâm lý khác.
NHS cũng nói thẳng: chánh niệm không hợp với tất cả mọi người, có người thấy không giúp gì, thậm chí thấy tệ hơn. Và NCCIH khuyên không dùng thiền hay chánh niệm để thay thế việc điều trị, hay làm lý do trì hoãn đi khám.
Bài tập thở 5 phút
NHS hướng dẫn một bài thở giúp dịu căng thẳng, lo âu, làm được ở bất cứ đâu:
- Ngồi trên ghế có tựa lưng, đứng, hoặc nằm, sao cho thoải mái. Nới bớt quần áo chật nếu được. Hai bàn chân đặt trên sàn, rộng bằng hông.
- Để hơi thở đi sâu xuống bụng một cách dễ chịu, không ép.
- Thử hít vào bằng mũi, thở ra bằng miệng.
- Hít vào nhẹ nhàng, đều đặn, có thể đếm chậm từ 1 đến 5. Lúc đầu chưa đếm được đến 5 cũng không sao.
- Thở ra từ từ, đếm lại từ 1 đến 5 nếu thấy dễ.
- Lặp lại ít nhất 5 phút.
NHS lưu ý bài tập có ích nhất khi làm đều đặn, như một phần của nếp sinh hoạt hằng ngày. Gợi ý của Agoliva: chọn một "điểm neo" cố định, ví dụ ngay sau khi con ngủ trưa, hoặc 5 phút trước khi bước ra khỏi nhà đi làm.
Chánh niệm ngay trong việc chăm con
NHS gợi ý không nhất thiết phải ngồi thiền hàng giờ. Có thể thực hành bằng cách để ý cảm giác trong những việc thường ngày, như lúc ăn hay lúc đi bộ, và chọn một khoảng thời gian cố định trong ngày để làm điều đó. Gợi ý của Agoliva cho bố mẹ có con nhỏ:
- Lúc cho con bú hay bón cháo: cất điện thoại, để ý hơi ấm của con, tiếng con nuốt, mùi tóc con. Xem thêm bài bố mẹ dùng điện thoại khi ở cạnh con.
- Lúc tắm cho con: cảm nhận nước ấm, bọt xà phòng, tiếng con cười. Mắt và tay luôn ở với con.
- Lúc phơi đồ, rửa bình sữa: làm chậm lại một nhịp, chỉ làm một việc, để ý cảm giác đôi tay.
- Lúc chờ: chờ con tan lớp, chờ thang máy, chờ khám bệnh, hãy thử 3 hơi thở chậm thay vì lướt mạng.
Gọi tên suy nghĩ
Khi đầu óc rối bời, NHS gợi ý thầm gọi tên điều đang diễn ra: "Đây là suy nghĩ rằng mình là mẹ tồi", hay "Đây là lo lắng". Gọi tên giúp mình lùi lại một bước, nhận ra suy nghĩ chỉ là suy nghĩ, không phải sự thật. Với người thấy khó ngồi yên vì quá nhiều lo nghĩ, NHS cho biết đi bộ hoặc tập yoga nhẹ nhàng có thể dễ hơn.
Bố mẹ bình tĩnh, con cũng dễ bình tĩnh hơn
Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên khi con đang căng thẳng hay ăn vạ, bố mẹ hãy làm dịu chính mình trước: dành vài giây kiểm tra bản thân, hít vài hơi thật sâu, đi bộ một chút hoặc viết ra cảm xúc. Theo AAP, chỉ cần có mặt, giữ giọng nói bình tĩnh, lắng nghe và kết nối, bố mẹ đã có thể giúp con hạ mức căng thẳng. AAP cũng nhắc bố mẹ tử tế với chính mình: cả mình và con đều đang làm tốt nhất có thể với những gì đang có.
Khi con lớn hơn một chút, AAP gợi ý một số thực hành chánh niệm có thể làm cùng trẻ: thở bằng bụng, tập biết ơn, hoặc ngồi yên chú ý vào từng giác quan. Gợi ý của Agoliva với bé khoảng 2 tuổi trở lên: đặt một chú thú bông lên bụng con và cùng xem "bạn gấu lên xuống" theo hơi thở; hoặc buổi tối hỏi con "hôm nay con thích điều gì nhất?". Biến nó thành trò chơi, không phải bài tập bắt buộc. Bài gọi tên cảm xúc có thêm cách giúp con hiểu cảm xúc của mình.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Chánh niệm là một công cụ tự chăm sóc, không phải phương pháp chữa bệnh thay cho bác sĩ. Hãy tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu:
- Buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài hơn 2 tuần, hoặc ảnh hưởng đến việc chăm con, đi làm.
- Thực hành chánh niệm khiến bạn thấy lo âu hoặc buồn hơn, thay vì nhẹ nhõm hơn.
- Bạn không còn thấy vui với điều gì, hay thấy mình vô dụng.
Gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu ngay nếu bạn hoặc người thân có ý định tự tử, sắp làm hại bản thân hay em bé. Đọc thêm bài sức khoẻ tinh thần của bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Chánh niệm và thiền có giống nhau không?
Thiền chánh niệm là một hình thức thực hành chánh niệm "chính thức": ngồi yên, chú ý vào hơi thở, âm thanh, cảm giác cơ thể, và nhẹ nhàng đưa sự chú ý quay lại mỗi khi tâm trí lang thang. Nhưng theo NHS, có thể thực hành chánh niệm ngay trong đời sống hằng ngày, không cần ngồi thiền.
Mỗi ngày tập chánh niệm bao lâu là đủ?
Không có con số bắt buộc. Bài thở của NHS chỉ cần khoảng 5 phút, và có ích nhất khi làm đều đặn. Vài phút mỗi ngày dễ duy trì hơn một buổi dài thỉnh thoảng mới làm.
Đang bị trầm cảm sau sinh có nên chỉ tập chánh niệm?
Không nên chỉ dựa vào chánh niệm. NCCIH khuyên không dùng chánh niệm thay cho điều trị. Hãy đi khám để bác sĩ đánh giá; chánh niệm có thể là phần hỗ trợ thêm nếu bác sĩ thấy phù hợp.
Nguồn tham khảo
- NHS – Mindfulness
- NHS – Breathing exercises for stress
- NCCIH (Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ) – Meditation and Mindfulness: Effectiveness and Safety
- AAP, HealthyChildren.org – Creating Calm: How to Talk With Your Child When They're Stressed
- AAP, HealthyChildren.org – Stressful Experiences: How to Help Your Child Heal
Bài viết liên quan
Từ bi hỷ xả là gì? Tứ vô lượng tâm trong đời sống làm cha mẹ
Từ bi hỷ xả là gì? Bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trong Phật giáo, và nghiên cứu về tự trắc ẩn cho thấy vì sao cha mẹ cần dành chút từ bi cho chính mình.
Lưới Đế Thích là gì? Duyên khởi và chuyện mỗi người trong nhà nối nhau
Lưới Đế Thích là gì? Hình ảnh lưới châu báu của Hoa Nghiêm nói về duyên khởi, và vì sao trong một nhà, tâm trạng mỗi người đều in bóng lên người khác.
Nhân quả là gì? Hiểu đúng chữ nghiệp để dạy con không mê tín
Nhân quả là gì, nghiệp có phải số phận? Hiểu theo nghĩa gốc: hành động có chủ ý dẫn tới kết quả. Áp dụng vào dạy con bằng hệ quả tự nhiên, không doạ quả báo.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
