Từ bi hỷ xả là gì? Tứ vô lượng tâm trong đời sống làm cha mẹ
Từ bi hỷ xả là gì? Bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trong Phật giáo, và nghiên cứu về tự trắc ẩn cho thấy vì sao cha mẹ cần dành chút từ bi cho chính mình.
Từ bi hỷ xả là gì?
Từ bi hỷ xả là bốn trạng thái tâm mà Phật giáo gọi chung là tứ vô lượng tâm: từ là mong người khác được an vui, bi là muốn giúp người bớt khổ, hỷ là vui với niềm vui của người, xả là giữ tâm cân bằng trước được mất. Đây là tư tưởng Phật giáo, không phải lời khuyên y khoa. Với bố mẹ, bốn chữ ấy nghe quen nhưng thường chỉ hướng ra ngoài: thương con, thương chồng vợ, thương ông bà. Bài này gợi thêm một hướng: dành một phần từ bi cho chính mình.
Bốn tâm từ, bi, hỷ, xả nghĩa là gì?
Trong tiếng Pali, bốn tâm này là metta, karuna, mudita và upekkha, gọi chung là brahmavihara. Trong cuốn The Four Sublime States (Bốn trạng thái cao thượng) đăng trên Access to Insight, nhà sư Nyanaponika Thera giải thích:
- Từ (metta): lòng mong mọi chúng sinh được an lành, không thiên vị, bao trùm cả người tốt lẫn người khó chịu.
- Bi (karuna): mở lòng trước nỗi khổ của người khác, khiến trái tim rộng ra ngoài phạm vi lo cho riêng mình, và sẵn lòng giúp đỡ.
- Hỷ (mudita): niềm vui khi thấy người khác vui, không ganh tị.
- Xả (upekkha): sự cân bằng vững vàng của tâm, đứng yên trước thăng trầm.
Điểm hay trong cách giảng của Nyanaponika là vai trò của xả. Ông viết xả là "crown and culmination", tức là chỗ hoàn thiện của ba tâm kia: xả giúp lòng thương bền và kiên nhẫn, giữ cho lòng trắc ẩn không bị nỗi khổ của người khác nhấn chìm. Xả, theo nghĩa này, không phải thờ ơ hay "kệ nó".
Từ bi hỷ xả trong một ngày nuôi con
Đọc bốn chữ trên trong khung cảnh một gia đình có con nhỏ, có thể hình dung thế này (Gợi ý của Agoliva):
- Từ: buổi sáng, trước khi bắt đầu ngày, thầm mong cho con, cho mình, cho người trong nhà một ngày bình an. Không cần lời kinh, chỉ cần một câu thật lòng.
- Bi: khi con ăn vạ, nhìn thấy đó là một đứa trẻ đang quá tải, không phải một đứa trẻ hư. Bài khủng hoảng tuổi lên 2 giúp hiểu vì sao con như vậy.
- Hỷ: vui thật với niềm vui của con, kể cả khi con vui vì điều mình thấy nhỏ nhặt. Vui với con nhà hàng xóm biết đi trước, thay vì so sánh. Bài vì sao mình hay so sánh bàn kỹ hơn về chuyện này.
- Xả: chấp nhận rằng có ngày con ăn ít, ngủ ít, cả nhà rối tung, và mình vẫn ổn. Giữ được nhịp thở khi con khóc mà không phải nổi nóng theo.
Còn từ bi với chính mình thì sao? Khoa học về tự trắc ẩn
Phần này là khoa học tâm lý, khác với phần triết lý ở trên. Nhà tâm lý học Kristin Neff là một trong những người đi đầu trong các nghiên cứu về tự trắc ẩn (self-compassion). Trên trang self-compassion.org, bà mô tả tự trắc ẩn gồm ba phần:
- Tử tế với bản thân: đối xử với mình ấm áp, thấu hiểu khi gặp khó hay lỡ sai, thay vì chì chiết bản thân.
- Tính chung của con người: nhớ rằng ai cũng có lúc thất bại, không hoàn hảo; mình không phải người duy nhất vất vả.
- Chánh niệm: nhìn nỗi buồn của mình một cách cân bằng, không đè nén, cũng không phóng đại nó.
Neff đề nghị một câu hỏi cốt lõi: "Lúc này mình cần gì?". Bà cũng phân biệt tự trắc ẩn với tự thương hại: tự thương hại hay xoay quanh câu "sao lại là mình?", còn tự trắc ẩn đặt nỗi khó của mình vào trải nghiệm chung của mọi người.
Người đọc quen Phật giáo sẽ thấy ba phần này rất gần với từ, bi và xả hướng vào trong. Đó là hai truyền thống khác nhau gặp nhau ở một điểm, không phải một điều đã được chứng minh là "giống hệt".
Nghiên cứu ở cha mẹ nói gì?
Một nghiên cứu của Neff và Faso, đăng trên tạp chí Mindfulness năm 2015, khảo sát 51 bố mẹ có con tự kỷ, nhóm thường chịu nhiều áp lực hằng ngày. Người có mức tự trắc ẩn cao hơn thường hài lòng với cuộc sống hơn, nhiều hy vọng hơn, ít trầm cảm và ít căng thẳng làm cha mẹ hơn. Đáng chú ý, tự trắc ẩn dự báo sức khoẻ tinh thần của bố mẹ còn rõ hơn cả mức độ nặng nhẹ của triệu chứng ở con.
Đây là nghiên cứu nhỏ, dựa vào bảng tự trả lời, chỉ cho thấy mối liên hệ chứ chưa chứng minh nguyên nhân, và thực hiện ở một nhóm bố mẹ riêng. Neff cũng tổng hợp rằng người có lòng tự trắc ẩn thường nâng đỡ người khác nhiều hơn trong các mối quan hệ, và người chăm sóc trong gia đình ít bị kiệt sức hơn.
Greater Good Science Center (Đại học California, Berkeley) cũng nhắc một lưu ý: khi ta hấp thụ trọn nỗi đau của người khác, ta dễ rơi vào đau khổ cá nhân và kiệt sức, nên cần mở lòng với cảm xúc của người mà không ôm hết chúng làm của mình. Tổ chức này gọi phần lớn kết quả về lợi ích của lòng trắc ẩn là còn sơ bộ. Ý ấy rất gần với chữ xả của Nyanaponika.
Khi thương người mà quên mình
Nhiều mẹ Việt lớn lên với lời dạy "nhịn một chút cho êm nhà". Nhẫn nhịn có lúc là đức tính, nhưng khi thành thói quen bỏ mặc nhu cầu của mình, nó không còn là từ bi nữa. Neff gọi mặt mạnh mẽ của tự trắc ẩn là biết nói "không", biết đặt ranh giới, không phải vì mình tệ mà vì mình quan tâm đến chính mình. Vài việc nhỏ có thể bắt đầu (Gợi ý của Agoliva):
- Khi lỡ quát con, thử nói với mình như nói với một người bạn: "Hôm nay mình kiệt sức thật. Mai mình sẽ xin lỗi con."
- Đặt tay lên ngực hay ôm lấy vai mình vài hơi thở lúc thấy quá tải.
- Nhờ người khác một việc mỗi ngày: chồng tắm con, bà trông cháu một tiếng.
- Để ý những lúc tự trách lặp đi lặp lại. Bài sức khoẻ tinh thần của bố mẹ có các dấu hiệu quá tải cần lưu ý.
Với ông bà, xả có thể là lùi lại một bước để bố mẹ trẻ tự làm, còn từ là tin rằng con cháu đang cố hết sức. Bài biết ơn không phải là cố vui cũng bàn về việc không ép mình lúc nào cũng phải tích cực.
Câu hỏi thường gặp
Tứ vô lượng tâm gồm những gì?
Gồm bốn tâm: từ (mong người được vui), bi (muốn giúp người bớt khổ), hỷ (vui với niềm vui của người) và xả (giữ tâm cân bằng). Gọi là "vô lượng" (appamañña) vì, theo Nyanaponika Thera, các tâm này không nên bị giới hạn ở một nhóm người nào mà được mở rộng tới mọi chúng sinh.
Xả có phải là buông xuôi, mặc kệ không?
Không. Theo cách giảng của Nyanaponika Thera, xả là sự cân bằng vững vàng giúp lòng thương bền lâu, không bị cảm xúc cuốn đi. Mặc kệ là đóng lòng lại; xả là vẫn thương mà không bị chao đảo.
Tự trắc ẩn có làm mình dễ dãi với bản thân không?
Neff cho rằng không. Bà tổng hợp các nghiên cứu cho thấy người có lòng tự trắc ẩn thường chăm lo sức khoẻ tốt hơn, như tập thể dục và đi khám đều hơn, và dám nhận trách nhiệm khi sai. Tử tế với mình khác với chiều mình.
Mẹ bầu có thể tập từ bi hỷ xả không?
Có thể, theo cách nhẹ nhàng: vài phút mỗi ngày gửi lời chúc an lành cho con trong bụng và cho chính mình. Nếu mẹ bầu thấy buồn hay lo âu kéo dài, hãy nói với bác sĩ sản khoa.
Nguồn tham khảo
- Access to Insight – Nyanaponika Thera, The Four Sublime States
- Kristin Neff, self-compassion.org – What is Self-Compassion?
- Neff K.D. & Faso D.J., Mindfulness (2015) – Self-Compassion and Well-Being in Parents of Children with Autism
- Greater Good Science Center, UC Berkeley – Compassion: Definition
Bài viết liên quan
Lưới Đế Thích là gì? Duyên khởi và chuyện mỗi người trong nhà nối nhau
Lưới Đế Thích là gì? Hình ảnh lưới châu báu của Hoa Nghiêm nói về duyên khởi, và vì sao trong một nhà, tâm trạng mỗi người đều in bóng lên người khác.
Nhân quả là gì? Hiểu đúng chữ nghiệp để dạy con không mê tín
Nhân quả là gì, nghiệp có phải số phận? Hiểu theo nghĩa gốc: hành động có chủ ý dẫn tới kết quả. Áp dụng vào dạy con bằng hệ quả tự nhiên, không doạ quả báo.
Vô thường là gì? Hiểu vô thường để nuôi con nhẹ lòng hơn
Vô thường là gì trong Phật giáo? Hiểu đúng chữ vô thường (anicca) để bớt hoảng khi con khóc, ăn vạ, biếng ăn, và trân trọng hơn từng ngày con đang lớn.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
