Vì sao mình hay so sánh: so con, so chồng, so nhà mình
Vì sao mình hay so sánh con, chồng, nhà mình với người khác? So sánh đang làm gì với mình, khi nào nó có ích, và cách bớt để con không phải gánh cái so sánh ấy.
Vì sao mình hay so sánh?
Vì so sánh là cách não người định vị mình trong đám đông. Nó không phải một tật xấu, mà là một công cụ rất cũ: muốn biết mình đang ở đâu thì phải nhìn sang người bên cạnh. Vấn đề chỉ nảy sinh khi công cụ ấy chạy liên tục và chạy về phía làm mình thấy mình kém.
Và trong đời sống gia đình, nó có ba cái đích quen thuộc: so con, so chồng, so nhà mình. Ba cái ấy làm mình mệt theo ba kiểu khác nhau.
So sánh không phải lúc nào cũng xấu
Trước khi nói cái xấu, cần công bằng với nó. Nghiên cứu về so sánh trong các mối quan hệ cho thấy đây là việc con người làm rất nhiều — có khi vài lần một ngày — và phần lớn là để hiểu mình, hiểu người kia. Trong một khảo sát hơn 1.100 người Mỹ đang có đôi, nhà tâm lý học Zachary Reese (Đại học San Francisco) nhận thấy chúng ta so sánh mình với người bạn đời nhiều hơn với bất kỳ ai khác.
Điều đáng chú ý là ông tách ra hai loại. So về năng lực — "ai làm cha mẹ giỏi hơn?" — gắn với sự bất an, hay gặp ở người trẻ hơn, tự tin thấp hơn, hoặc đang trong mối quan hệ ngắn và ít hài lòng. So về ý kiến — "người ấy có nghĩ đây là một quyết định đúng không?" — gắn với sự tin cậy, hay gặp ở những mối quan hệ lâu năm, hài lòng.
Nói cách khác: so sánh là một công cụ. Nó giúp khi mình dùng nó để hiệu chỉnh; nó làm đau khi nó tự chạy và mình không biết mình đang cầm nó.
So con: chỗ đau nhất
Trong ba cái, so con là cái đau nhất, vì nó vừa làm đau mình vừa làm đau con.
Con của bạn hàng xóm đã biết đếm đến 20, con mình vẫn lẫn. Cháu họ nội nói sõi tiếng Anh, con mình ú ớ. Mỗi lần như thế, mình không chỉ thấy con kém — mình thấy mình kém. Đó là lý do so con làm mình đau hơn so người lớn: vì nó là phép so sánh gián tiếp về chính mình.
Cái giá thì con phải trả. Đứa trẻ nghe "sao con không được như anh Hai" nhiều lần sẽ rút ra một kết luận không ai muốn dạy: rằng giá trị của con phụ thuộc vào việc con hơn hay thua người khác. Rồi con lớn lên với đúng cái công cụ ấy trong đầu, và nó sẽ chạy tiếp trong đời con.
Điều đáng nói là các mốc phát triển vốn đã là những khoảng rộng, không phải mốc cứng cho mọi trẻ. Một đứa trẻ đi chậm hơn bạn cùng lứa vài tháng vẫn hoàn toàn bình thường. Điều đáng quan tâm là con có tiến bộ theo đường của con không.
So chồng, so vợ
Chồng người ta tặng hoa ngày 8/3, chồng mình quên. Vợ người ta nấu ăn ngon, vợ mình cơm còn sống. Những phép so này thường được nói ra trong lúc bực, dưới dạng một câu trách, và nó gây sát thương đúng bằng mức nó chạm vào lòng tự trọng của người kia.
Có một điểm rất thực tế từ nghiên cứu nói trên: khi so sánh trong quan hệ vợ chồng là so về ý kiến và tin cậy, nó giúp hai người hiểu nhau và chia việc tốt hơn. Khi nó là so về năng lực xem ai giỏi hơn, nó thường là dấu hiệu của bất an. Vậy nên câu hỏi hữu ích là "mình đang cần điều gì mà chưa nói ra", chứ không phải "chồng mình có bằng chồng người ta không".
So nhà mình
Cái này thường lặng lẽ hơn và ít ai thừa nhận. Nhà mình chưa sửa được cái bếp, xe vẫn là xe cũ, Tết không đi du lịch. Nhìn lên mạng xã hội, thiên hạ như có tất cả.
Điều nên nhớ: mạng xã hội là nơi người ta đăng phần đẹp nhất. Không ai đăng ảnh căn bếp bừa hay hoá đơn chưa trả. Mình đang so phần đời thật của mình với phần đã cắt ghép của người khác. Phép so ấy không bao giờ công bằng.
So sánh đang làm gì với mình
Về mặt cơ thể, so sánh là một dạng căng thẳng chạy nền. NHS mô tả căng thẳng có thể biểu hiện qua đau đầu, chóng mặt, căng cơ, khó tập trung, dễ cáu, ngủ ít hoặc nhiều hơn bình thường, và tránh gặp người khác. Một người ngày nào cũng lướt mạng và tự so, sẽ mang đủ những dấu hiệu ấy mà không hiểu vì sao mình mệt.
Nhưng có một phát hiện đáng mừng hơn. Một nghiên cứu đăng trên Personality and Social Psychology Bulletin (2016, nhóm tác giả Kim, Hong, Choi và Hicks) cho thấy người hạnh phúc ít bị ảnh hưởng bởi so sánh xã hội hơn. Trong thí nghiệm, người tham gia tưởng tượng mình vừa bị điểm kém, rồi nhận tin từ một người bạn hoặc điểm cao hơn và vui vẻ, hoặc điểm thấp hơn và ủ rũ. Người hạnh phúc chọn người bạn vui vẻ dù người đó điểm cao hơn. Người kém hạnh phúc thì không có thiên hướng nào. Khi làm lại ở Mỹ và sau khi kiểm soát lòng tự trọng, kết quả vẫn như cũ: không phải tự tin cao làm người ta bớt so sánh, mà là hạnh phúc.
Nghiên cứu còn kiểm tra câu "đồng bệnh tương lân". Kết quả ngược lại: tất cả đều thích người bạn vui vẻ hơn. Tức là cảm giác "phải tìm người cùng cảnh mới thấy dễ chịu" phần lớn là cảm giác, không phải sự thật.
Cách bớt so sánh, nhất là trước mặt con (Gợi ý của Agoliva)
- Đổi câu hỏi. Thay "con nhà người ta thế nào" bằng "con mình tuần này tiến được gì so với tuần trước". So với chính mình là phép so duy nhất có ích lâu dài.
- Tắt phần so sánh trong ngày. Chọn một khoảng — ví dụ bữa tối — không mở mạng xã hội. Không phải để cấm, mà để bớt nguồn so sánh tự động.
- Khi thấy mình so, gọi tên nó. "À, mình đang so con với con chị Lan." Gọi được tên thì nó yếu đi, và mình không nói câu ấy ra với con.
- Nói ra điều mình cần thay vì điều người kia thiếu. Thay "sao anh không được như chồng người ta", hãy thử "em cần anh nhớ giúp em ngày 8/3 năm nay". Đây là đổi từ so sánh sang đề nghị, và nó dễ được đáp lại hơn nhiều.
- Nhìn vào điều mình đã có, một cách cụ thể. Nghiên cứu về lòng biết ơn của Greater Good cho thấy việc ghi ra những điều biết ơn đều đặn có liên hệ với nhiều lợi ích về thể chất và tinh thần. Ghi ba dòng mỗi tối là đủ.
Bài dạy con biết ơn cũng nói về việc này từ phía con. Còn nếu chuyện so sánh đang ăn vào giấc ngủ và tâm trạng của mình, bài sức khoẻ tinh thần của bố mẹ có thêm hướng.
Câu hỏi thường gặp
So sánh con với bạn cùng lứa có hại không?
Nếu nói ra thành lời để thúc con, nó thường làm con tự ti và làm mình mệt. So trong đầu để tự hiểu mình thì ít hại hơn. Nhưng con sẽ không biết được điều mình nghĩ trong đầu; con chỉ nghe điều mình nói ra.
Mình thấy con chậm hơn con nhà người ta, có nên lo?
Đáng để ý là con có tiến bộ dần theo thời gian không, không phải con đang đứng ở đâu. Mốc phát triển là khoảng rộng. Nếu con chững lại, không tiến triển trong nhiều tháng ở một lĩnh vực, hãy hỏi bác sĩ hoặc người theo dõi sự phát triển của con.
Làm sao để không so chồng với chồng người ta?
Đổi từ câu trách sang câu nêu điều mình cần, và đổi từ câu hỏi "ai giỏi hơn" sang câu hỏi "mình đang cần gì". Việc này không có nghĩa là nuốt cảm xúc, mà là nói ra cảm xúc bằng cách mình muốn được đáp lại.
So sánh có bao giờ là động lực tốt không?
Có, khi nó hướng về một việc mình thật sự muốn làm và người kia chỉ là ví dụ về cách làm. Nó trở thành động lực xấu khi nó khiến mình thấy mình là người kém cỏi.
Nguồn tham khảo
- Greater Good Science Center (UC Berkeley) – Happy People Don't Need to Feel Superior
- Greater Good Science Center (UC Berkeley) – Do You Compare Yourself to Your Partner? It's Not All Bad
- APA – Parenting Styles fact sheet
- NHS – Stress, feelings and symptoms
- CDC – About Children's Mental Health
Bài viết liên quan
Từ bi hỷ xả là gì? Tứ vô lượng tâm trong đời sống làm cha mẹ
Từ bi hỷ xả là gì? Bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trong Phật giáo, và nghiên cứu về tự trắc ẩn cho thấy vì sao cha mẹ cần dành chút từ bi cho chính mình.
Lưới Đế Thích là gì? Duyên khởi và chuyện mỗi người trong nhà nối nhau
Lưới Đế Thích là gì? Hình ảnh lưới châu báu của Hoa Nghiêm nói về duyên khởi, và vì sao trong một nhà, tâm trạng mỗi người đều in bóng lên người khác.
Nhân quả là gì? Hiểu đúng chữ nghiệp để dạy con không mê tín
Nhân quả là gì, nghiệp có phải số phận? Hiểu theo nghĩa gốc: hành động có chủ ý dẫn tới kết quả. Áp dụng vào dạy con bằng hệ quả tự nhiên, không doạ quả báo.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
