Rối loạn xử lý cảm giác ở trẻ: hiểu đúng khi con quá nhạy cảm

Rối loạn xử lý cảm giác ở trẻ là gì? Khi con sợ tiếng ồn, ghét nhãn áo hay kén thức ăn, bố mẹ nên hiểu thế nào, giúp con ra sao và khi nào cần đi khám.
Rối loạn xử lý cảm giác ở trẻ là gì?
Có bé bịt tai khóc thét mỗi khi máy xay sinh tố chạy. Có bé nhất định không mặc chiếc áo có nhãn mác cọ vào gáy. Có bé lại thích được ôm thật chặt, thích nhảy, xoay vòng mãi không chán. Khi những phản ứng như vậy xảy ra thường xuyên và mạnh, bố mẹ có thể đọc thấy trên mạng cụm từ "rối loạn xử lý cảm giác" (sensory processing disorder) ở trẻ.
Theo Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), "tích hợp cảm giác" là cách não tiếp nhận thông tin từ các giác quan (nhìn, nghe, ngửi, nếm, chạm), cộng thêm cảm giác thăng bằng và cảm nhận vị trí cơ thể, rồi sắp xếp chúng để phản ứng phù hợp. Có trẻ quá nhạy với kích thích: nhạc to gây khó chịu dữ dội. Có trẻ lại kém nhạy và chủ động tìm kiếm cảm giác mạnh, như lắc lư, đập đầu hay cho đồ không ăn được vào miệng (AAP).
Một điều quan trọng: đây chưa phải là một chẩn đoán được thống nhất
Nhiều bố mẹ ngạc nhiên khi biết điều này. Trong tuyên bố chính sách năm 2012, AAP viết rằng hiện chưa có một khung chẩn đoán được chấp nhận rộng rãi, nên nhìn chung không nên đưa ra chẩn đoán "rối loạn xử lý cảm giác". AAP cho biết chưa rõ trẻ có khó khăn về cảm giác thật sự có một "rối loạn" ở đường cảm giác trong não, hay đó là đặc điểm đi kèm những tình trạng phát triển khác.
AAP nêu rằng khó khăn khi tiếp nhận hoặc xử lý cảm giác có thể gặp trong nhiều tình trạng, gồm tự kỷ, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), rối loạn phối hợp vận động và rối loạn lo âu ở trẻ. Vì vậy, khi trẻ có biểu hiện về cảm giác, cần được đánh giá kỹ lưỡng để không bỏ sót điều gì. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) cũng liệt kê "khác biệt về cảm giác" trong các dấu hiệu tự kỷ: phản ứng rất mạnh hoặc không phản ứng với ánh sáng, âm thanh, mùi, vị, chất liệu; không thích phòng ồn hay quá sáng; chỉ ăn vài món, không thích một số kết cấu thức ăn.
Khi nào sự nhạy cảm đáng để hỏi bác sĩ?
Gợi ý của Agoliva: bố mẹ không cần lo vì một hai lần con phản ứng mạnh. Điều đáng chú ý là mức độ và tần suất: phản ứng có thường xuyên không, kéo dài bao lâu, và có cản trở sinh hoạt hằng ngày của con và cả nhà không. Bố mẹ có thể ghi chép vài tuần những tình huống như:
- Con hoảng sợ, khóc thét với những âm thanh bình thường như máy hút bụi, tiếng còi xe máy, tiếng nhạc ở tiệc cưới.
- Con chống đối việc mặc quần áo, cắt tóc, cắt móng, đánh răng, tắm gội tới mức mỗi ngày đều căng thẳng.
- Con chỉ ăn rất ít món, nôn ọe hay từ chối hẳn một kiểu kết cấu. Bài trẻ biếng ăn giúp phân biệt kén ăn thông thường.
- Con dường như không biết đau, hay va đập, hay cho đồ vật không ăn được vào miệng (AAP).
- Kèm theo những điều NHS liệt kê: chậm nói, ít nhìn mắt, không đáp lại khi được gọi tên, ít chơi giả vờ, rất khó chịu khi nếp sinh hoạt thay đổi.
Những ghi chép này giúp bác sĩ nhi có bức tranh đầy đủ, rồi giới thiệu con đến chuyên khoa phù hợp khi cần, như chuyên khoa tâm lý, phát triển hoặc phục hồi chức năng nhi. Bài bé 24 tháng tuổi có các mốc phát triển thường gặp để bố mẹ đối chiếu.
Trị liệu cảm giác: nói cho đúng về bằng chứng
Liệu pháp tích hợp cảm giác do nhà hoạt động trị liệu A. Jean Ayres phát triển từ những năm 1970. Các buổi trị liệu thường mang tính chơi, có xích đu, bạt nhún, cầu trượt; đôi khi dùng ép sâu, chải da, áo có trọng lượng (AAP). Một số trẻ có vẻ bình tĩnh hơn khi được trị liệu.
Tuy vậy, AAP nói rõ: bằng chứng về hiệu quả của liệu pháp này còn hạn chế và chưa kết luận được. AAP vẫn cho rằng hoạt động trị liệu có sử dụng các phương pháp dựa trên cảm giác có thể là một phần trong kế hoạch hỗ trợ toàn diện. Bác sĩ nên trao đổi với gia đình về một giai đoạn thử, đặt mục tiêu cụ thể, thời hạn và cách đo xem con có tiến bộ thật không. AAP cũng cho biết một số phương pháp khác như "luyện tích hợp thính giác" chưa được chứng minh về mặt khoa học.
Gợi ý của Agoliva: trước khi đăng ký một gói trị liệu, bố mẹ có thể hỏi: mục tiêu của con là gì, sau bao lâu sẽ đánh giá lại, và dựa vào đâu để biết con tiến bộ. Một chuyên viên tốt sẽ sẵn lòng trả lời. Bài các loại trị liệu cho trẻ giới thiệu thêm về hoạt động trị liệu.
Bố mẹ giúp con dễ chịu hơn ở nhà
Những gợi ý dưới đây là Gợi ý của Agoliva, nhẹ nhàng và an toàn cho mọi trẻ, không thay cho đánh giá chuyên môn:
- Báo trước khi chuyển hoạt động. "Hát xong bài này mình đi tắm nhé." Một nếp sinh hoạt đều đặn giúp con bớt bất ngờ.
- Chọn quần áo mềm, cắt nhãn mác, để con được chọn giữa hai bộ.
- Giảm bớt kích thích khi con đã mệt: tắt bớt tivi, hạ đèn, tìm một góc yên tĩnh khi đi đám đông. Khi máy xay, máy hút bụi sắp chạy, báo con và cho con đứng xa.
- Làm quen từ từ, không ép. Với thức ăn mới hay chất liệu mới, cho con nhìn, chạm, ngửi trước; con được quyền nói "chưa".
- Cho con nơi vận động an toàn nếu con thích cảm giác mạnh: nhảy trên nệm, chơi cát, chơi nước có người lớn trông.
- Gọi tên cảm xúc thay vì quát: "Tiếng to quá làm con sợ, bố ở đây."
Ông bà đôi khi nghĩ cháu "khó tính", "được chiều quá". Gợi ý của Agoliva: giải thích nhẹ nhàng rằng mỗi bé cảm nhận thế giới một khác, và cả nhà cùng một cách đáp lại giúp con bình tĩnh hơn.
Khi nào cần đưa con đi khám
Hẹn khám bác sĩ nhi nếu
- Phản ứng với âm thanh, ánh sáng, chạm, đồ ăn diễn ra thường xuyên và làm sinh hoạt hằng ngày rất khó khăn (AAP).
- Con chậm nói, ít giao tiếp, hoặc có các dấu hiệu NHS nêu về tự kỷ. Xem bài dấu hiệu sớm tự kỷ.
- Con hay tự làm đau mình, như đập đầu, cào cấu da.
- Con ăn quá ít món tới mức bố mẹ lo con chậm lớn.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến viện ngay nếu
Theo NHS, với trẻ dưới 5 tuổi:
- Con khó thở, thở rất nhanh, thở rên; da, môi tái xanh, xám, ví dụ sau khi nuốt phải dị vật.
- Con co giật, ngất, khó đánh thức hoặc không đánh thức được.
- Con lừ đừ, không phản ứng như mọi khi, cổ cứng hay không quay đầu được.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nhạy cảm với tiếng ồn có phải bị tự kỷ không?
Không thể kết luận như vậy. Nhiều trẻ khoẻ mạnh vẫn sợ tiếng ồn ở một giai đoạn. Nhạy cảm về cảm giác có thể gặp trong tự kỷ nhưng cũng gặp ở ADHD, lo âu hay ở trẻ không có tình trạng nào (AAP). Chỉ chuyên gia đánh giá toàn diện mới trả lời được.
Trẻ có nhạy cảm với cảm giác có tự hết không?
Mỗi trẻ một khác, và các nguồn chưa có câu trả lời chung. Điều chắc chắn là sự kiên nhẫn của bố mẹ cùng một môi trường dễ đoán giúp con thấy an toàn hơn. Nếu sự nhạy cảm cản trở sinh hoạt, hãy hỏi bác sĩ.
Có nên cho con đi trị liệu cảm giác ngay không?
Theo AAP, bước đầu tiên là để bác sĩ đánh giá kỹ. Nếu chọn trị liệu, nên coi đó là một giai đoạn thử có mục tiêu rõ ràng và theo dõi xem con có tiến bộ thật không.
Nguồn tham khảo
- AAP, Pediatrics 2012 – Sensory Integration Therapies for Children With Developmental and Behavioral Disorders (bản PDF lưu tại Hội Nhi khoa Brazil: https://www.sbp.com.br/fileadmin/user_upload/pdfs/POLICY_STATEMENT-Sensory_Integration-Therapies_Children_With_Developmental-Behavioral_DisordesAAP2012.pdf)
- AAP, HealthyChildren.org – Sensory Integration Therapy
- NHS – Signs of autism in children
- NHS – When to get urgent medical help for babies and children under 5
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngKhe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị
Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
