Khen con đúng cách: khen cụ thể, khen nỗ lực thay vì "con giỏi quá"

Khen con thế nào cho đúng? Vì sao nên khen cụ thể, khen nỗ lực thay vì "con thông minh quá", và cách khen con 1–3 tuổi để bé tự tin, thích cố gắng.
Khen con đúng cách là khen thế nào?
"Giỏi quá!", "Ngoan quá!", "Con mẹ thông minh nhất nhà!" là những câu bố mẹ, ông bà Việt nói với con hằng ngày, xuất phát từ tình thương thật lòng. Khen con là điều tốt. Nhưng khen con đúng cách thì giúp được con nhiều hơn: con biết chính xác mình đã làm tốt điều gì, tự tin hơn và sẵn lòng cố gắng cả khi việc khó.
Mạng lưới Nuôi dạy con của Chính phủ Úc (Raising Children Network) phân biệt hai kiểu khen:
- Khen chung chung: "Giỏi lắm", "Con ngoan".
- Khen mô tả (khen cụ thể): nói rõ con đã làm được gì, ví dụ "Con đã tìm chỗ cất cho từng món đồ chơi". Theo Raising Children, kiểu khen này chân thật hơn những câu chung chung như "con là bé ngoan".
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) gọi đây là "labeled praise" (khen có gọi tên hành vi). CDC giải thích: câu "Giỏi quá!" cho con biết bố mẹ hài lòng, nhưng không cho con biết nên lặp lại điều gì. Còn câu "Mẹ thấy con đã cất đồ chơi rồi!" cho con biết đúng điều bố mẹ thích.
Vì sao lời khen quan trọng với trẻ 1–3 tuổi?
Ở tuổi chập chững, con nghe chữ "không", "đừng", "thôi" rất nhiều lần mỗi ngày. CDC lưu ý điều này và cho rằng được thưởng, kể cả bằng lời khen hay sự quan tâm, khi làm điều tốt giúp con thấy mình làm được việc hay, từ đó tự tin hơn. Raising Children cũng nêu mấy lợi ích của lời khen:
- Nuôi dưỡng sự tự tin và cách con nhìn nhận bản thân.
- Làm mẫu cho con cách nghĩ và nói tích cực về chính mình, nhận ra lúc mình làm tốt và thấy tự hào.
- Trẻ có xu hướng lặp lại hành vi được khen, nên lời khen cụ thể là cách nhẹ nhàng để dạy con cư xử tốt.
Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên bố mẹ "bắt gặp lúc con ngoan" và khen cụ thể ngay những lúc con làm được, như một cách giảm bớt các cơn ăn vạ. Nói cách khác, lời khen là một phần của kỷ luật tích cực, không phải chuyện "chiều con".
Khen nỗ lực hay khen thông minh?
Năm 1998, hai nhà tâm lý học Claudia Mueller và Carol Dweck (Đại học Columbia) công bố sáu nghiên cứu trên học sinh lớp 5. Sau khi làm tốt một bài, một nhóm trẻ được khen thông minh, nhóm khác được khen đã cố gắng. Kết quả: khi gặp bài khó và thất bại, nhóm được khen thông minh kém kiên trì hơn, ít thích thú hơn và làm bài kém hơn nhóm được khen nỗ lực. Nhóm được khen thông minh cũng hay nghĩ trí thông minh là thứ cố định, còn nhóm được khen cố gắng tin rằng nó có thể tiến bộ.
Cần nói rõ: nghiên cứu này làm với trẻ khoảng 10–11 tuổi, không phải trẻ 1–3 tuổi. Tuy vậy, Raising Children cũng khuyên theo hướng tương tự cho mọi lứa tuổi: khen nỗ lực (họ gọi là "khích lệ") giúp trẻ coi việc cố gắng là điều tốt, dễ kiên trì và lạc quan hơn khi gặp thử thách. Đây cũng là nền của tư duy phát triển.
Cách khen con hằng ngày trong nhà Việt
Những gợi ý dưới đây dựa trên hướng dẫn của Raising Children và CDC, kèm ví dụ của Agoliva cho bối cảnh gia đình Việt:
- Nói đúng việc con làm: "Con tự cởi dép để lên kệ rồi", "Con chia bánh cho anh một miếng, anh vui lắm đấy". Dùng câu ngắn, từ đơn giản, giọng vui (CDC).
- Khen ngay sau hành vi: Raising Children cho biết khen ngay giúp trẻ nhỏ hiểu mình đang được khen vì điều gì. Con vừa tự xúc được một thìa cháo là lúc để nói.
- Khen cả tiến bộ nhỏ: không cần đợi con làm hoàn hảo. Hôm qua con mặc áo ngược, hôm nay con tự chui đầu qua cổ áo được, thế là đáng khen.
- Khen nhiều hơn nhắc: Raising Children khuyên khen con thường xuyên hơn nhiều so với số lần sửa con, và có lời khen mỗi ngày.
- Khen không cần lời: giơ ngón cái, mỉm cười, đập tay. CDC lưu ý có bé không thích được ôm, nên một cái nháy mắt hay giơ ngón cái có khi hợp hơn.
- Thật lòng, vừa phải: trẻ nhận ra lời khen nào là thật. Khen nhiệt tình nhưng không quá đà, tương xứng với việc con làm (Raising Children).
- Khen điều con yêu thích: con mê xếp khối, mê vẽ, mê tưới cây cùng bà, hãy ghi nhận sở thích đó để con thấy tự hào về bản thân.
Ông bà có thể cùng tham gia. Gợi ý của Agoliva: cả nhà thống nhất vài câu khen cụ thể cho những việc đang tập, như tự xúc ăn hay phụ việc nhà, để con nghe cùng một thông điệp từ mọi người.
Phần thưởng: dùng sao cho vừa?
CDC cho rằng phần thưởng đến ngay sau hành vi là hiệu quả nhất, và phần thưởng "xã hội" như sự quan tâm, lời khen, cái ôm thì miễn phí, cho được thường xuyên và có khi mạnh hơn đồ vật. Thêm thời gian chơi với bố mẹ, đọc thêm một cuốn truyện, được phụ nấu cơm cũng là phần thưởng lớn với trẻ nhỏ.
Raising Children khuyên không nên lạm dụng quà hay đồ ăn vặt làm phần thưởng. Nếu phải thưởng quá nhiều mới có kết quả, có thể việc đó đang quá sức con lúc này. Khi hành vi tốt đã thành nếp, bố mẹ khen thưa dần và chuyển sang khen những điều mới. CDC thêm một lưu ý: không lấy lại phần thưởng con đã được nhận.
Những kiểu khen nên tránh
- Gán nhãn cố định: "Con là thiên tài", "Con là họa sĩ nhí của mẹ". Kết quả của Mueller và Dweck gợi ý những câu khen về khả năng có thể làm trẻ ngại thử việc khó.
- Khen kèm so sánh: "Giỏi hơn anh Tí nhà bên rồi" (gợi ý của Agoliva). Con dễ học rằng giá trị của mình nằm ở việc hơn người khác.
- Khen để thay cho sự chú ý thật: vừa lướt điện thoại vừa nói "ừ, giỏi". Con cần bố mẹ nhìn và nghe mình.
- Khen kèm "nhưng": "Con tự mặc áo giỏi đấy, nhưng sao lại chọn cái này". Phần sau xoá mất phần trước.
Nếu bố mẹ thấy con rất ít khi chịu thử việc mới, hay bỏ cuộc và tự chê mình kéo dài, hoặc có những hành vi khiến cả nhà lo lắng, hãy trao đổi với bác sĩ nhi trong lần khám định kỳ để được tư vấn thêm.
Câu hỏi thường gặp
Khen con nhiều quá có làm con hư không?
Lời khen cụ thể, thật lòng không làm hư trẻ. Raising Children còn khuyên khen nhiều hơn nhắc. Điều nên tránh là khen chung chung, khen quá đà hoặc dùng quà làm phần thưởng liên tục.
Có nên nói "con giỏi quá" nữa không?
Thỉnh thoảng nói vẫn không sao. Nhưng hãy thêm phần cụ thể: "Con giỏi quá, con tự cất bát vào chậu rồi!". Như vậy con biết điều nào nên lặp lại lần sau.
Bé 1 tuổi đã hiểu lời khen chưa?
Bé có thể chưa hiểu hết từng chữ, nhưng cảm nhận được giọng vui, nụ cười, cái vỗ tay của bố mẹ. Đó đã là lời khen. Xem thêm những gì bé hiểu ở bài bé 15 tháng tuổi.
Nguồn tham khảo
- Raising Children Network (Chính phủ Úc) – Praise, encouragement and rewards
- CDC – Tips for Using Praise and Rewards
- AAP, HealthyChildren.org – Top Tips for Surviving Tantrums
- Mueller & Dweck (1998), Journal of Personality and Social Psychology – Praise for Intelligence Can Undermine Children's Motivation and Performance
Bài viết liên quan
Nuôi dạy conMẹ đi làm lại sau sinh: chuẩn bị cho con, giữ sữa và giữ mình
Mẹ đi làm lại sau sinh: chuẩn bị cho con ở với bà hay đi nhà trẻ, tập bú bình, vắt và trữ sữa ở công ty, quyền nghỉ 60 phút mỗi ngày và cách giữ tinh thần.
Nuôi dạy conDạy con an toàn với chó mèo: phòng chó cắn, mèo cào và bệnh dại
Dạy con an toàn với chó mèo từ 1–3 tuổi: cách chào chó, lúc nào tránh xa, làm gì khi bé bị chó cắn, mèo cào để phòng bệnh dại, khi nào phải gọi 115.
Nuôi dạy conNuôi chó mèo khi nhà có trẻ nhỏ: lợi ích, rủi ro và cách an toàn
Nhà có trẻ nhỏ có nên nuôi chó mèo? Lợi ích, rủi ro, con vật nào không hợp với trẻ dưới 5 tuổi, cách đón em bé về nhà có thú cưng và giữ vệ sinh an toàn.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
