Trẻ có cần uống kháng sinh không? Khi nào cần, khi nào không

Trẻ bị ho, sổ mũi, nước mũi xanh có cần uống kháng sinh không? Khi nào kháng sinh thật sự cần theo AAP, CDC, NHS và vì sao không nên tự mua cho con.
Trẻ có cần uống kháng sinh không? Hiểu đúng trước đã
Con sốt, ho, sổ mũi vài hôm, thế nào cũng có người trong nhà góp ý: "Cho cháu uống kháng sinh cho nhanh khỏi". Vậy trẻ có cần uống kháng sinh không? Kháng sinh là thuốc quý, nhưng chỉ có tác dụng với vi khuẩn.
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) nói rõ: kháng sinh không có tác dụng với virus. Mà virus lại là nguyên nhân của cảm lạnh, cúm, phần lớn các trường hợp đau họng (trừ viêm họng do liên cầu khuẩn) và phần lớn các ca viêm phế quản. Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cũng cho biết cảm lạnh gần như luôn do virus, và trẻ đi nhà trẻ có thể bị 6–8 đợt cảm lạnh mỗi năm, điều nhiều nhà gặp khi con bắt đầu đi lớp, chẳng hạn ở tuổi bé 24 tháng.
Theo AAP, uống kháng sinh khi đang nhiễm virus hầu như không ngăn được nhiễm khuẩn về sau, lại có thể gây tiêu chảy và tác dụng phụ khác.
Những trường hợp thường không cần kháng sinh
- Cảm lạnh, sổ mũi, nghẹt mũi: AAP cho biết phần lớn triệu chứng cảm lạnh tự đỡ mà không cần thuốc. Xem thêm bài cảm lạnh, sổ mũi ở trẻ.
- Nước mũi chuyển xanh hoặc vàng: đây là điều ông bà, bố mẹ hay lo nhất. Theo AAP, nước mũi đặc màu vàng, xanh là bình thường trong một đợt cảm lạnh do virus và có thể kéo dài tới 10 ngày. Màu nước mũi tự nó không có nghĩa là con cần kháng sinh.
- Ho: phần lớn do virus. CDC lưu ý đa số ca viêm phế quản cũng do virus.
- Một số nhiễm khuẩn tự khỏi: CDC cho biết nhiều ca viêm xoang và một số ca viêm tai có thể tự đỡ mà không cần kháng sinh. AAP nêu ít nhất một nửa số ca viêm tai tự khỏi. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) cũng không dùng kháng sinh thường quy cho viêm tai ở trẻ em và đau họng.
Sốt cao cũng không tự nó có nghĩa là con cần kháng sinh. Bác sĩ sẽ dựa vào việc khám và các dấu hiệu khác để biết nguyên nhân. Cách chăm con sốt tại nhà có trong bài trẻ bị sốt.
Khi nào kháng sinh thực sự cần?
Kháng sinh vẫn là thuốc cần thiết trong nhiều trường hợp. CDC kể ra một số nhiễm khuẩn cần điều trị bằng kháng sinh như viêm họng do liên cầu khuẩn, ho gà, nhiễm trùng đường tiểu. NHS cho biết kháng sinh chủ yếu dùng cho những nhiễm khuẩn khó tự khỏi, có thể kéo dài quá lâu, có nguy cơ biến chứng nặng hoặc dễ lây cho người khác.
Một vài ví dụ AAP nêu:
- Viêm họng liên cầu: nếu nghi ngờ, nên làm xét nghiệm liên cầu; khi kết quả dương tính thì bác sĩ thường kê kháng sinh. AAP lưu ý trẻ dưới 3 tuổi hiếm khi bị viêm họng liên cầu.
- Viêm xoang do vi khuẩn (không phổ biến): có thể nghĩ tới khi triệu chứng cảm kéo dài quá 10 ngày mà không đỡ, khi nước mũi đặc vàng xanh kèm sốt trên 39°C trong 3–4 ngày, hoặc khi con đau vùng mặt kèm sốt.
- Viêm tai: bác sĩ có thể kê kháng sinh khi trẻ sốt cao hơn, đau tai nhiều hơn hoặc viêm cả hai tai.
CDC nhấn mạnh: khi bác sĩ đã khám và kê kháng sinh, lợi ích thường lớn hơn rủi ro.
Vì sao không nên tự mua hay dùng kháng sinh "cho chắc"?
Tác dụng phụ không hề hiếm
Theo AAP, có tới 1/5 số trẻ dùng kháng sinh gặp tác dụng phụ như phát ban, dị ứng, buồn nôn, tiêu chảy hay đau bụng. CDC cho biết ở trẻ em, tác dụng phụ của kháng sinh là nguyên nhân phổ biến nhất khiến trẻ phải vào khoa cấp cứu vì thuốc.
Vi khuẩn kháng thuốc
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) giải thích: kháng thuốc xảy ra khi vi khuẩn không còn đáp ứng với thuốc, khiến nhiễm trùng trở nên khó hoặc không thể điều trị. Kháng kháng sinh do vi khuẩn liên quan tới hơn 4,7 triệu ca tử vong trên thế giới năm 2021, và việc dùng sai (dùng khi không cần, dùng sai loại) là một nguyên nhân chính. AAP cho biết vi khuẩn kháng thuốc có thể lây sang trẻ khác và người lớn; khi đó có thể phải dùng loại kháng sinh đặc biệt, đôi khi phải truyền tĩnh mạch ở bệnh viện. NHS cũng lưu ý: dùng kháng sinh khi không cần có thể khiến thuốc kém hiệu quả hơn cho chính mình về sau.
Thuốc của người này không dành cho người kia
Nhiều nhà cất lại thuốc thừa đợt trước, hoặc anh ho thì em dùng chung, vì thương con cháu muốn khỏi nhanh. Nhưng CDC khuyên không chia sẻ kháng sinh, không để dành cho lần ốm sau, không dùng thuốc kê cho người khác. Mỗi lần bệnh có thể do một nguyên nhân khác, và loại thuốc, liều, thời gian dùng phải do bác sĩ quyết định cho đúng đứa trẻ đó.
Nếu bác sĩ kê kháng sinh cho con
- Cho con uống đúng như chỉ định của bác sĩ, dược sĩ: đúng thuốc, đúng liều, đúng giờ và đúng số ngày được dặn. Không tự ngừng sớm hay kéo dài thêm khi chưa hỏi bác sĩ.
- Hỏi rõ trước khi về: thuốc chữa bệnh gì, uống mấy ngày, quên một liều thì làm sao, cần để ý tác dụng phụ nào. NHS lưu ý không bao giờ uống gấp đôi liều để bù liều đã quên.
- Kể cho bác sĩ tiền sử dị ứng thuốc của con. AAP lưu ý nổi mề đay (những vết sẩn đỏ) ngay sau liều đầu có thể là dấu hiệu dị ứng.
- Theo dõi tiến triển: theo AAP, phần lớn nhiễm khuẩn đỡ trong 48–72 giờ sau khi bắt đầu kháng sinh. Hãy liên hệ bác sĩ nếu con nặng lên hoặc không đỡ sau 72 giờ.
- Thuốc thừa: AAP khuyên mang trả lại nhà thuốc hoặc cơ sở y tế.
Gợi ý của Agoliva: viết tên thuốc, ngày bắt đầu và giờ uống lên một tờ giấy dán ở tủ lạnh, ai cho con uống thì đánh dấu. Khi ông bà, bố mẹ cùng chăm, cách này giúp tránh uống trùng hay bỏ sót liều. Cách đong thuốc và cho trẻ uống an toàn có trong bài cho trẻ uống thuốc an toàn.
Khi nào cần đưa con đi khám
Hãy đưa con đi khám bác sĩ nhi nếu:
- Triệu chứng cảm kéo dài quá 10 ngày mà không đỡ.
- Nước mũi đặc vàng xanh kèm sốt trên 39°C kéo dài 3–4 ngày, hoặc con đau vùng mặt kèm sốt.
- Con kêu đau tai, quấy khóc, kéo tai kèm sốt.
- Đang dùng kháng sinh mà con nặng lên, hoặc không đỡ sau 72 giờ.
- Con bị phát ban, nổi mề đay, tiêu chảy nhiều hay nôn trong lúc dùng thuốc.
Đi cấp cứu ngay (gọi 115)
Theo NHS, cần gọi cấp cứu hoặc đưa con tới khoa cấp cứu ngay nếu trẻ:
- Sưng môi, lưỡi hoặc họng, khó nuốt hay khó nói (có thể là dị ứng nặng).
- Thở rất nhanh hoặc khó thở.
- Da, môi hoặc lưỡi tím tái, xám, nhợt nhạt hay loang lổ; da lạnh, ẩm.
- Nổi ban không mất đi khi ấn vào.
- Dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C; từ 3–6 tháng tuổi sốt từ 39°C.
- Li bì, khó đánh thức; khóc yếu, khóc the thé hoặc khóc liên tục.
- Không đi tiểu trong 12 giờ, hoặc đang co giật.
Thấy con rất không ổn thì đừng chờ đủ các dấu hiệu trên.
Câu hỏi thường gặp
Nước mũi của con chuyển xanh, có phải uống kháng sinh không?
Không nhất thiết. Theo AAP, nước mũi xanh, vàng là bình thường trong cảm lạnh do virus và có thể kéo dài tới 10 ngày. Hãy đưa con đi khám nếu triệu chứng kéo dài quá 10 ngày không đỡ, hoặc kèm sốt cao trên 39°C nhiều ngày.
Con uống kháng sinh 2 ngày đã đỡ, có ngừng được không?
Đừng tự ngừng. Hãy cho con uống đúng số ngày bác sĩ, dược sĩ đã dặn. Nếu bạn lo về tác dụng phụ hay muốn đổi cách dùng, hãy hỏi lại bác sĩ.
Con sốt, có nên ra hiệu thuốc mua kháng sinh cho nhanh?
Không nên. Phần lớn đợt sốt, ho, sổ mũi ở trẻ nhỏ do virus, kháng sinh không giúp được mà con vẫn có thể chịu tác dụng phụ. Hãy đưa con đi khám để bác sĩ xác định nguyên nhân.
Nguồn tham khảo
- AAP, HealthyChildren.org – Antibiotics for Children
- CDC – Healthy Habits: Antibiotic Do's and Don'ts
- NHS – Antibiotics
- WHO – Antimicrobial resistance, fact sheet
- NHS – When to get urgent medical help for babies and children under 5
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngKhe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị
Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
