🌱 Agoliva sắp ra mắt. Đăng ký sớm để nhận ưu đãi cho những gia đình đầu tiên.
🌱 Đăng ký sớm, miễn phí
Nội tâm & nếp nhà

Chấp nhận điều mình không kiểm soát được: hiểu đúng, tập từng bước

Agoliva · 16/11/2026 · 7 phút đọc · 0–6 tháng · 6–12 tháng · 1–2 tuổi · 2–3 tuổi

Chấp nhận điều mình không kiểm soát được không phải là cam chịu. Nghiên cứu nói gì, triết học nói gì, và cách bố mẹ tập chấp nhận giữa bao lo toan với con.

Chấp nhận điều mình không kiểm soát được nghĩa là gì?

Chấp nhận điều mình không kiểm soát được là thôi dồn sức vào việc chống lại một thực tế đã xảy ra hoặc nằm ngoài tầm tay, để dành sức cho phần việc mình làm được. Chấp nhận không phải cam chịu, không phải thích điều đó, cũng không phải ngồi yên. Nó là bước đứng vững trước khi hành động.

Ví dụ quen thuộc: con sốt lúc nửa đêm. Mình không quyết định được con có ốm hay không. Nhưng mình quyết định được việc đo nhiệt độ, cho con uống nước, theo dõi dấu hiệu, gọi bác sĩ khi cần. Người chấp nhận vẫn làm đủ những việc đó, chỉ bớt đi phần tự dằn vặt "giá mà hôm qua mình không cho con ra ngoài".

Khoa học nói gì về chấp nhận

Ở tâm lý học, chấp nhận có hẳn một hướng trị liệu mang tên. Từ điển Tâm lý học của Hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) mô tả liệu pháp chấp nhận và cam kết (ACT) là một dạng trị liệu nhận thức hành vi, dựa trên ý rằng những cố gắng không hiệu quả để kiểm soát suy nghĩ và cảm xúc có thể dẫn đến hành vi có vấn đề. Người tham gia học cách thôi vật lộn, đón nhận cả những suy nghĩ và cảm xúc khó như một phần của một đời sống đáng sống, rồi làm rõ giá trị của mình và thay đổi hành vi theo giá trị đó. APA ghi nhận ACT đã được dùng cho trầm cảm, lo âu, căng thẳng và lạm dụng chất. Mức bằng chứng thay đổi tuỳ vấn đề, và ACT là việc của nhà trị liệu được đào tạo, không phải bài tự làm ở nhà.

Một nghiên cứu khác chạm đúng vào đời thường. Trung tâm Greater Good (Đại học California, Berkeley) tường thuật công trình của Brett Ford và Iris Mauss đăng năm 2017 trên Journal of Personality and Social Psychology, gồm ba nghiên cứu với hơn 1.300 người lớn. Những người hay phán xét cảm xúc tiêu cực của chính mình, kiểu "mình không được phép thấy thế này", có sức khoẻ tinh thần kém hơn. Những người thường chấp nhận cảm xúc khó mà không phán xét thì báo cáo ít cảm xúc tiêu cực hơn, kể cả khi được hỏi lại sau sáu tháng. Các tác giả chỉ mới phỏng đoán lý do: có thể khi không đánh giá cảm xúc, mình bớt nuôi nó bằng sự chú ý.

Cần đọc kết quả này cho đúng: đó là chấp nhận cảm xúc của mình, không phải chấp nhận một hoàn cảnh có hại.

Triết học đã nói điều này từ rất lâu

Phần này là triết học, giúp mình có thêm một cách nhìn, không phải lời khuyên y khoa.

Câu mở đầu cuốn Sổ tay (Enchiridion) của Epictetus, triết gia Khắc kỷ thời La Mã, được Internet Encyclopedia of Philosophy trích theo bản dịch tiếng Anh: "Some things are up to us and some things are not up to us", nghĩa là có những điều tuỳ ở mình và có những điều không. Theo bản dịch đó, điều tuỳ ở mình là nhận định, thôi thúc, mong muốn, sự né tránh, tóm lại là những gì do chính mình làm. Cơ thể, của cải, danh tiếng thì không hoàn toàn tuỳ ở mình. Stanford Encyclopedia of Philosophy giải thích thêm rằng với Epictetus, cảm xúc đi theo cách mình nhận định giá trị của sự việc.

Trong văn hoá Việt cũng có những câu gần ý: "mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên". Ông bà nói câu này không phải để khuyên bỏ cuộc, mà để nhắc làm hết phần mình rồi đừng ôm phần không thuộc về mình. Đây là tục ngữ, không phải kết luận khoa học, nhưng nó nói đúng tinh thần của chấp nhận.

Ba vòng tròn: kiểm soát, ảnh hưởng, và để yên (Gợi ý của Agoliva)

Khi lo một việc, hãy thử chia nó vào ba vòng:

  • Vòng mình kiểm soát: lời mình nói, giờ mình đi ngủ, cách mình phản ứng khi con ăn vạ, việc đưa con đi khám đúng hẹn.
  • Vòng mình ảnh hưởng được: thói quen ăn uống của con, cách ông bà trông cháu, bầu không khí trong nhà. Mình góp tiếng, góp sức, nhưng không quyết định một mình.
  • Vòng để yên: tính khí bẩm sinh của con, quá khứ đã qua, thời tiết, quyết định của công ty, tuổi già của bố mẹ mình.

Mục đích không phải để chia cho đẹp. Mục đích là thấy mình đang tiêu sức ở vòng nào. Rất nhiều mệt mỏi đến từ việc dốc sức vào vòng thứ ba, trong khi vòng thứ nhất bị bỏ trống.

Lời khuyên của NHS (Anh) về đối phó với thay đổi và bất định đi cùng hướng: tập trung vào từng ngày, nghĩ xem điều gì trong tầm tay mình làm được ngay bây giờ, chia việc thành bước nhỏ, giữ một nếp sinh hoạt đều để thấy mình vững hơn, và nhớ lại những cách đã giúp mình vượt qua khó khăn trước đây.

Áp vào chuyện nuôi con

Khi con có tính khí "khó"

Có bé nhạy cảm, có bé hiếu động, có bé chậm làm quen. Phần bẩm sinh này nằm ở vòng thứ ba. Chấp nhận nó giúp mình chuyển từ "sao con không giống anh nó" sang "con cần gì để dễ chịu hơn". Bài tính khí của trẻ giải thích các kiểu tính khí.

Khi cơn giận của chính mình trào lên

Mình không chọn được việc có thấy bực hay không, nhưng chọn được việc làm gì tiếp theo. Nhận ra "mình đang giận" mà không tự mắng mình vì đã giận thường giúp cơn giận hạ nhanh hơn. Xem thêm vì sao mẹ hay cáu với con.

Khi người lớn trong nhà nghĩ khác

Ông bà có nếp riêng, nhiều điều đã thành thói quen cả đời. Phần mình ảnh hưởng được là cách mình nói và những thoả thuận cụ thể; phần còn lại cần một chút chấp nhận để giữ hoà khí. Bài ông bà và bố mẹ bất đồng cách nuôi cháu có cách nói cụ thể.

Khi nào "chấp nhận" bị dùng sai

  • Khi nó thành cái cớ để không đưa con đi khám, không xin giúp đỡ, không đổi một điều mình đổi được.
  • Khi nó được dùng để bắt một người chịu đựng bạo lực, xúc phạm hay bỏ bê. Những chuyện đó cần được dừng lại, không phải chấp nhận.
  • Khi nó thành cách đè nén: "chấp nhận đi, đừng buồn nữa". Chấp nhận thật bao gồm cả việc cho phép mình buồn.

Muốn tập ở mức nhẹ nhàng, các bài thở ngắn trong chánh niệm cho cha mẹ là chỗ bắt đầu tốt. Còn nếu điều đang khó là buông một kỳ vọng, đọc thêm buông bỏ là gì.

Bài này là để hiểu và hỗ trợ nhau trong gia đình, không thay thế việc khám chữa. Nếu bạn buồn bã, mất hứng thú kéo dài hơn 2 tuần, hay có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc ai khác, hãy nói với người thân và gặp bác sĩ, hoặc gọi cấp cứu 115. Xem thêm bài trầm cảm sau sinh.

Câu hỏi thường gặp

Chấp nhận có phải là cam chịu không?

Không. Cam chịu là thôi làm gì cả. Chấp nhận là thôi chống lại điều đã xảy ra, để còn sức làm phần việc mình làm được. Người chấp nhận vẫn hành động, thậm chí hành động tỉnh táo hơn.

Làm sao biết điều gì mình kiểm soát được?

Hỏi: "Việc này có phụ thuộc vào lời nói, hành động, lựa chọn của mình không?". Nếu có, nó ở vòng kiểm soát. Nếu nó phụ thuộc vào người khác mà mình chỉ góp tiếng, nó ở vòng ảnh hưởng. Còn lại là vòng để yên.

Mình cứ lo mãi về những điều không thể thay đổi, có sao không?

Lo là phản ứng bình thường. Nhưng nếu lo kéo dài, làm mình mất ngủ, khó làm việc hay chăm con, hãy nói với bác sĩ. Các liệu pháp tâm lý như ACT do người có chuyên môn hướng dẫn có thể giúp.

Có nên dạy con chấp nhận từ nhỏ không?

Trẻ nhỏ học chủ yếu qua việc nhìn người lớn. Khi bố mẹ nói "trời mưa rồi, mình không ra công viên được, buồn nhỉ, mình chơi gì trong nhà nào", con đang học chấp nhận theo cách tự nhiên nhất.

Bài viết là kiến thức phổ thông, không thay thế lời khuyên của bác sĩ dành riêng cho mẹ và bé. Khi lo lắng, hãy hỏi bác sĩ.

Nguồn tham khảo

  • APA Dictionary of Psychology – Acceptance and commitment therapy (ACT)
  • Greater Good Science Center (UC Berkeley) – Feeling Bad About Feeling Bad Can Make You Feel Worse
  • NHS Every Mind Matters – How to deal with change and uncertainty
  • Internet Encyclopedia of Philosophy – Epictetus
  • Stanford Encyclopedia of Philosophy – Epictetus