Tính khí của trẻ: con dễ nuôi, nhút nhát hay khó tính bẩm sinh?

Vì sao có bé dễ nuôi, có bé nhút nhát, có bé khó tính từ nhỏ? Tìm hiểu tính khí của trẻ, 9 đặc điểm tính khí và cách bố mẹ nuôi dạy hợp với con.
Tính khí của trẻ là gì?
Hai anh em cùng một bố mẹ, cùng được ông bà chăm, vậy mà một đứa ăn ngoan ngủ ngoan, ai bế cũng cười, đứa kia thì gặp ai lạ cũng khóc, đổi chỗ ngủ là thức cả đêm. Người lớn hay bảo "đứa này giống bố, đứa kia giống mẹ". Đằng sau câu nói đó là một khái niệm mà Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) gọi là tính khí của trẻ (temperament): cách riêng mà mỗi bé phản ứng với thế giới xung quanh.
Theo AAP, tính khí phần lớn là bẩm sinh. Trải nghiệm, các mối quan hệ, môi trường sống và sức khoẻ có thể ảnh hưởng phần nào, nhưng không thay đổi được hoàn toàn. Hiểu tính khí của con giúp bố mẹ bớt tự trách mình, và bớt so sánh con với anh chị em họ.
9 đặc điểm tính khí bố mẹ có thể quan sát
AAP mô tả chín đặc điểm. Mỗi bé có một "công thức" riêng, không có đặc điểm nào là tốt hay xấu tuyệt đối.
- Mức độ hoạt động: bé hiếu động, luôn chân tay hay thích ngồi yên.
- Tính đều đặn: giờ ăn, giờ ngủ, giờ đi vệ sinh của bé có dễ đoán không.
- Tiếp cận hay rút lui: gặp điều mới, bé xông tới ngay hay dè dặt quan sát.
- Khả năng thích nghi: bé điều chỉnh nhanh hay chậm khi có thay đổi.
- Cường độ phản ứng: bé vui thì cười rất to, buồn thì khóc rất dữ, hay phản ứng nhẹ nhàng.
- Khí sắc: bé thường tươi tắn hay hay cau có.
- Khả năng tập trung: bé chú ý được lâu hay ngắn vào một việc.
- Mức dễ bị phân tán: tiếng động, hình ảnh xung quanh có dễ kéo bé ra khỏi việc đang làm không.
- Ngưỡng cảm giác: bé cần bao nhiêu kích thích (tiếng ồn, ánh sáng, chất liệu quần áo) thì mới phản ứng.
Ba nhóm tính khí thường gặp
AAP lưu ý đây chỉ là những nhóm khá lỏng lẻo, không mô tả hết một đứa trẻ. Nhiều bé mang nét của hơn một nhóm:
- Dễ tính: khoảng 40% trẻ. Bé thường phản ứng tích cực, dễ thích nghi, ít lo lắng khi gặp chuyện không như ý.
- Chậm thích nghi, nhút nhát: bé thích nghi chậm, hay rút lui trước người lạ hoặc nơi lạ, nhưng thoải mái dần khi đã quen.
- Khó tính, nhiều thử thách: bé khó chiều, hay ăn vạ, phản ứng mạnh, bướng và khó thích nghi với cái mới.
AAP cũng có một nhận xét đáng nhớ: sự mãnh liệt của những bé "khó tính" sau này có thể trở thành nhiệt huyết, sự quyết tâm và lòng say mê.
Về sự nhút nhát, AAP cho biết dù một số trẻ trở nên nhút nhát sau những trải nghiệm khó khăn, phần lớn trẻ nhút nhát là do bẩm sinh. Hầu hết các bé ấy ổn cả khi đã qua giai đoạn làm quen ban đầu. Gợi ý của Agoliva: bé dè dặt thường có điểm mạnh riêng như quan sát kỹ, nghĩ trước khi làm. Khi đã quen, bé có thể sôi nổi như bất kỳ bạn nào.
Quan sát và chấp nhận con trước
Gợi ý của Agoliva: trong vài tuần, bố mẹ ghi lại những lúc luôn khó với con, như giờ đi ngủ, lúc chuyển từ chơi sang tắm, chỗ đông người hay khi cần dỗ cho bình tĩnh. Những tình huống này thường cho thấy rõ nhất tính khí của con.
Chấp nhận tính khí của con không có nghĩa là bỏ qua mọi hành vi. Bố mẹ vẫn đặt giới hạn, nhưng điều chỉnh kỳ vọng cho vừa với con. Câu hỏi nên tự đặt ra là: điều mình mong đợi có hợp với đứa con này không? Anh chị em trong một nhà có thể cần những cách khác nhau.
"Khớp" giữa bố mẹ và con
Ý tưởng cốt lõi mà AAP nhấn mạnh là sự phù hợp (goodness of fit): thay vì cố thay đổi tính khí của con, bố mẹ điều chỉnh cách chăm sóc cho hợp với con. Một bố mẹ thích náo nhiệt có thể cần chậm lại với một bé nhút nhát. Một bố mẹ thích ngăn nắp có thể cần mềm mỏng hơn với một bé sinh hoạt thất thường. Vài gợi ý theo từng đặc điểm:
- Bé hiếu động: giữ nhà cửa an toàn, cho bé nhiều chỗ để chạy nhảy, leo trèo.
- Bé sinh hoạt thất thường: giữ giờ ăn, giờ ngủ đều đặn nhưng không ép ăn, ép ngủ. Bài nếp sinh hoạt hằng ngày có thêm gợi ý.
- Bé dè dặt, chậm thích nghi: giới thiệu điều mới từ từ, kể trước cho bé nghe sắp có gì thay đổi, cho bé làm quen nhiều lần ngắn, để bé tự quyết nhịp độ.
- Bé phản ứng mạnh, khó tính: kiên nhẫn, làm mẫu cách phản ứng điềm tĩnh hơn. AAP cho biết những bé này cần sự đáp lại nhất quán và thấu hiểu. Gợi ý thêm của Agoliva: chọn ưu tiên, sửa trước những hành vi quan trọng như đánh, cắn; giữ giọng bình thản để không "đổ thêm dầu"; gọi con bằng từ tích cực như "mạnh mẽ", "nhiều năng lượng", "kiên trì" thay vì "lì", "hư".
- Bé nhạy cảm với kích thích: giảm ồn, giảm đông người, chuẩn bị trước cho bé, tôn trọng sở thích của bé khi có thể.
Với em bé chậm thích nghi, AAP khuyên để bé làm quen người mới, nơi mới theo nhịp của bé. AAP cũng lưu ý rằng ngay cả người thân cũng có thể khiến em bé khóc nếu tiến lại bế quá nhanh. AAP khuyên bố mẹ nhẹ nhàng dẫn dắt bé vào các tình huống giao tiếp chứ không ép. Gợi ý của Agoliva: chuẩn bị trước bằng cách đưa bé đến thăm lớp mới, gặp cô trước, đọc sách tranh về chuyện đi học; báo trước khi sắp chuyển việc; cho bé mang theo đồ vật quen hay ảnh gia đình. Đừng bao bọc quá mức: vẫn đưa con đến những buổi họp mặt gia đình, cho người thân bế một chút khi bố mẹ ở bên cạnh, rồi lùi dần để con tự tiếp cận. Ở nhà Việt hay có khách, họ hàng sang chơi, bố mẹ có thể nhẹ nhàng nói trước: "Bé nhà em hơi lạ người, mọi người cứ chơi gần bé một lúc là bé quen." Xem thêm bài bé sợ người lạ, khóc khi mẹ đi làm.
Khi nào nên hỏi bác sĩ?
Tính khí không phải bệnh. Tuy vậy, AAP khuyên với những bé "khó tính" có nhiều vấn đề hành vi, bố mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi để loại trừ khả năng bệnh lý hoặc căng thẳng là nguyên nhân. Ví dụ, bé khó ngủ kéo dài hoặc kén ăn quá mức không nên chỉ quy cho "tính con nó thế" mà nên được bác sĩ thăm khám. Nếu sự nhút nhát nặng đến mức cản trở cuộc sống của bé, AAP gợi ý cho bé được đánh giá bởi chuyên gia sức khoẻ tâm thần trẻ em. Bố mẹ cũng nên hỏi bác sĩ nếu con thay đổi đột ngột so với tính nết thường ngày, hoặc nếu bố mẹ thấy quá mệt mỏi, khó xoay xở với con.
Câu hỏi thường gặp
Con nhút nhát có phải do bố mẹ dạy không?
Theo AAP, tính khí phần lớn là bẩm sinh. Bé chậm thích nghi không phải do bố mẹ dạy sai. Điều bố mẹ làm được là cho con thời gian và cơ hội làm quen từ từ.
Tính khí của trẻ có thay đổi được không?
Trải nghiệm, các mối quan hệ, môi trường và sức khoẻ có thể ảnh hưởng phần nào tới tính khí. Nhưng AAP khuyên bố mẹ nên điều chỉnh cách nuôi dạy cho hợp với con, thay vì cố biến con thành người khác.
Có nên nói con "đừng nhút nhát thế"?
Gợi ý của Agoliva là nên tránh. Với bé, câu đó giống như bảo con đừng là chính mình, dễ làm con xấu hổ. Thay vào đó, hãy công nhận "Con muốn đứng nhìn một lúc trước đã" và cho con thời gian.
Có nên so sánh con với anh chị em họ?
Mỗi bé có một tính khí riêng. So sánh dễ khiến bố mẹ lo lắng không cần thiết và khiến bé thấy mình không đủ tốt. Hãy so sánh con với chính con của tháng trước.
Nguồn tham khảo
- Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), HealthyChildren.org – Shyness in Children
- Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), HealthyChildren.org – Understanding Your Child's Temperament: Why It's Important
- Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), HealthyChildren.org – Emotional and Social Development: 8 to 12 Months
Bài viết liên quan
Cảm xúc – xã hộiRèn tính kiên cường cho trẻ: giúp con biết vượt khó từ 1–3 tuổi
Tính kiên cường giúp trẻ vượt khó, hồi phục sau thất vọng. Theo Harvard, nền móng là một người lớn gắn bó. Cách rèn cho con 1–3 tuổi trong đời sống hằng ngày.
Cảm xúc – xã hộiCách giúp trẻ tự tin, biết tự trọng từ 1–3 tuổi cho bố mẹ Việt
Làm sao giúp trẻ tự tin, có lòng tự trọng lành mạnh từ 1–3 tuổi? Hiểu đúng sự tự tin, lời nói và việc nhỏ mỗi ngày giúp con tin vào bản thân.
Cảm xúc – xã hộiAnh chị em tranh giành, đánh nhau: bố mẹ nên làm gì cho đúng?
Anh chị em tranh giành đồ chơi, đánh nhau là chuyện thường. Vì sao trẻ hay giành nhau, khi nào nên can, cách giúp các con hoà thuận, khi nào cần hỏi chuyên gia.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
