Trẻ sợ bóng tối, sợ chó, sợ tiếng ồn: giúp con vượt qua nỗi sợ

Trẻ sợ bóng tối, sợ chó, sợ tiếng máy xay hay sợ tắm là chuyện thường gặp ở tuổi 1–3. Vì sao con sợ, bố mẹ nên làm gì và khi nào cần chuyên gia hỗ trợ.
Trẻ sợ hãi: nỗi sợ nào là bình thường ở tuổi 1–3?
Bé đang chơi ngon lành, mẹ bật máy xay sinh tố là con ré lên. Tối đến, con không chịu vào phòng tối, nói "có con gì trong góc". Thấy con chó nhà hàng xóm sủa, con đu lên người bố. Trẻ sợ hãi những thứ người lớn thấy chẳng có gì đáng sợ là chuyện rất thường gặp, và nỗi sợ ấy với con là thật.
Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cho biết khi trẻ lớn lên và khám phá thế giới, những nỗi sợ thỉnh thoảng xuất hiện là điều phổ biến. Sợ ở một mình trong bóng tối là nỗi sợ thường gặp, cũng như sợ con vật, ví dụ những con chó to sủa lớn; có trẻ sợ lửa, sợ chỗ cao hay sợ sấm sét. AAP nói nỗi sợ của trẻ có thể đến rồi đi, phần lớn là nhẹ, và kể cả khi nặng hơn, với sự trấn an và đồng hành, chúng thường tự qua sau một thời gian.
Better Health Channel, trang thông tin sức khoẻ của chính quyền bang Victoria (Úc), mô tả nỗi sợ thay đổi theo tuổi:
- Từ khoảng 6–7 tháng: em bé đã gắn bó sâu với người chăm sóc, nên xa họ dù chỉ một lúc cũng khiến bé lo lắng, khóc nhiều. Nhiều bé sợ người lạ một thời gian rồi tự qua. Xem thêm bài lo âu chia xa.
- Khoảng 2–3 tuổi: trẻ mới bắt đầu học cách đối phó với cảm xúc mạnh như cơn giận, và một nỗi sợ thường gặp là bị chính cảm xúc của mình "nhấn chìm". Trẻ chưa hiểu nhiều về kích thước, nên có thể sợ những điều tưởng như vô lý, như bị cuốn xuống lỗ thoát nước bồn tắm hay bồn cầu.
- Tuổi mẫu giáo: trí tưởng tượng phong phú cùng việc chưa phân biệt rõ thật và tưởng tượng khiến trẻ có thể tin rằng có quái vật dưới gầm giường hay trong tủ, chỉ chờ tắt đèn.
Vì sao có bé hay sợ hơn bé khác?
Better Health Channel cho biết một số trẻ sợ hãi nhiều hơn những trẻ khác, và các yếu tố góp phần có thể gồm: tính khí vốn nhạy cảm, có ít nhất một bố hoặc mẹ hay lo âu (vì trẻ học cách cư xử qua việc quan sát bố mẹ), cách nuôi bao bọc quá mức khiến trẻ thấy mình bất lực, và những biến cố gây căng thẳng như bố mẹ chia tay, bị thương hay nằm viện.
Bố mẹ nên nói gì, làm gì khi con sợ?
Những điều nên làm
- Coi nỗi sợ của con là thật. Better Health Channel khuyên bố mẹ nghiêm túc với cảm xúc của con, khuyến khích con nói về nỗi sợ, cho con biết sự thật, và để con đối diện nỗi sợ theo nhịp của mình với sự hỗ trợ của bố mẹ. AAP cũng khuyên nói chuyện với con một cách thông cảm, giải thích rằng nhiều bạn nhỏ cũng có nỗi sợ và với sự giúp đỡ của bố mẹ, con có thể vượt qua.
- Gọi tên cảm xúc. NHS khuyên gọi tên cảm xúc để con học được từ ngữ diễn tả: "Con giật mình vì tiếng máy kêu to quá, đúng không?"
- Từng bước nhỏ. Better Health Channel khuyên đừng ép trẻ đối mặt với thứ con sợ vì có thể khiến mọi chuyện tệ hơn; hãy giúp con quen dần, và chấp nhận rằng có thể phải giúp con tránh thứ đó một thời gian.
- Giữ nếp sinh hoạt. Theo Better Health Channel, nếp sinh hoạt và những nghi thức quen thuộc hằng ngày cho trẻ cảm giác ổn định, an toàn, có thể làm dịu lo âu nói chung.
- Kiểm soát những gì con xem. AAP khuyên theo dõi việc con xem hình ảnh đáng sợ trong phim, video trên mạng, và đảm bảo nội dung phù hợp lứa tuổi. Xem thêm bài con và màn hình.
Những điều nên tránh
- AAP khuyên không coi thường hay chế giễu nỗi sợ của con, nhất là trước mặt bạn bè, và không gây áp lực bắt con phải dũng cảm. Con cần thời gian.
- Better Health Channel nói trêu chọc trẻ vì sợ, hay ép trẻ đối diện tình huống đáng sợ, đều không có tác dụng.
- Gợi ý của Agoliva: tránh dùng nỗi sợ để dạy con, như dọa "ông kẹ bắt", "ma đến", "chú công an bắt bây giờ". Những câu ấy thêm vào đầu con những hình ảnh đáng sợ mà con chưa phân biệt được thật hay không.
Gợi ý với từng nỗi sợ thường gặp
- Sợ bóng tối, sợ "quái vật": Better Health Channel khuyên hỏi con điều gì khiến con sợ, cho con thấy bố mẹ hiểu nhưng không cùng sợ, trấn an rằng con an toàn và quái vật không có thật. Trang này khuyên không nên kiểm tra gầm giường hay trong tủ để trấn an, vì việc đó có thể khiến con nghĩ bố mẹ cũng tin quái vật ở đó. Hỏi con điều gì giúp con yên tâm hơn, có thể là mang một món đồ chơi hay chiếc chăn quen thuộc lên giường. Xem bài đồ vật an ủi.
- Sợ chó, sợ con vật: AAP mô tả cách tiếp xúc từng bước nhỏ, gọi là "giải mẫn cảm", thường do chuyên gia hướng dẫn khi nỗi sợ đã thành ám ảnh: nói về nỗi sợ, xem ảnh hay video về chó, nhìn con chó hàng xóm qua cửa sổ, rồi mới ở gần một chú chó hiền với bố mẹ bên cạnh. Gợi ý của Agoliva: với nỗi sợ nhẹ, bố mẹ có thể bắt đầu bằng sách tranh về con vật, và luôn dạy con không lại gần chó lạ.
- Sợ tắm, sợ lỗ thoát nước: nhớ rằng theo Better Health Channel, trẻ nhỏ chưa hiểu về kích thước nên nỗi sợ bị cuốn xuống lỗ thoát nước là thật với con. Gợi ý của Agoliva: thử bế con ra trước khi xả nước, hoặc tắm bằng chậu nhỏ quen thuộc một thời gian.
- Sợ tiếng ồn: máy xay, máy hút bụi, sấm, pháo hoa, tiếng còi xe. Gợi ý của Agoliva: báo trước "mẹ sắp bật máy xay nhé", bế con đứng xa, cho con xem máy hoạt động thế nào và bấm tắt cùng mẹ.
Khi nào nỗi sợ cần chuyên gia hỗ trợ?
AAP cho biết đôi khi nỗi sợ trở nên quá mạnh, kéo dài và tập trung đến mức thành ám ảnh sợ (phobia), ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hằng ngày của trẻ. Hãy trao đổi với bác sĩ nhi nếu:
- Nỗi sợ của con kéo dài và cản trở con vui chơi, sinh hoạt hằng ngày, ví dụ không chịu ra khỏi nhà vì sợ gặp chó (AAP).
- Lo âu đi kèm các triệu chứng cơ thể như đau đầu, đau bụng (AAP).
- Con lo âu, bám dính bố mẹ kèm ác mộng, tè dầm trở lại, bỏ ăn hay không chịu đi ngủ (MedlinePlus, theo khuyến cáo của AAP).
- Nỗi sợ xuất hiện sau một biến cố như tai nạn, nằm viện, gia đình có người mất hay bố mẹ chia tay.
AAP cho biết phần lớn ám ảnh sợ có thể điều trị tốt, và trị liệu hành vi là lựa chọn đầu tiên. Bác sĩ nhi có thể giới thiệu con tới chuyên gia tâm lý hoặc tâm thần nhi khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Bé 2 tuổi tự nhiên sợ tắm, sợ đi vệ sinh có sao không?
Thường là không. Better Health Channel cho biết trẻ 2–3 tuổi chưa hiểu về kích thước nên có thể sợ bị cuốn xuống lỗ thoát nước hay bồn cầu. Hãy trấn an, đừng ép, và giúp con quen dần.
Con sợ bóng tối có nên để đèn ngủ không?
Better Health Channel khuyên hỏi con điều gì giúp con thấy an toàn hơn và cùng tìm cách, như mang đồ chơi quen thuộc lên giường. Một ngọn đèn ngủ ánh dịu là lựa chọn nhiều gia đình dùng (gợi ý của Agoliva).
Bao giờ trẻ hết sợ?
Không có mốc cố định. AAP cho biết nỗi sợ của trẻ thường đến rồi đi và phần lớn tự qua khi được trấn an. Bài bé 30 tháng tuổi giúp bố mẹ hiểu thêm về cảm xúc của con ở tuổi này.
Nguồn tham khảo
- Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), HealthyChildren.org – Fears & Phobias in Children: How Parents Can Help
- Better Health Channel (Chính quyền bang Victoria, Úc) – Anxiety and fear in children
- NHS – Best Start in Life: Help your toddler with their emotions
- MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ) – Temper tantrums
Bài viết liên quan
Cảm xúc – xã hộiRèn tính kiên cường cho trẻ: giúp con biết vượt khó từ 1–3 tuổi
Tính kiên cường giúp trẻ vượt khó, hồi phục sau thất vọng. Theo Harvard, nền móng là một người lớn gắn bó. Cách rèn cho con 1–3 tuổi trong đời sống hằng ngày.
Cảm xúc – xã hộiCách giúp trẻ tự tin, biết tự trọng từ 1–3 tuổi cho bố mẹ Việt
Làm sao giúp trẻ tự tin, có lòng tự trọng lành mạnh từ 1–3 tuổi? Hiểu đúng sự tự tin, lời nói và việc nhỏ mỗi ngày giúp con tin vào bản thân.
Cảm xúc – xã hộiAnh chị em tranh giành, đánh nhau: bố mẹ nên làm gì cho đúng?
Anh chị em tranh giành đồ chơi, đánh nhau là chuyện thường. Vì sao trẻ hay giành nhau, khi nào nên can, cách giúp các con hoà thuận, khi nào cần hỏi chuyên gia.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
