Tiểu đường thai kỳ: nghiệm pháp dung nạp glucose, bà bầu ăn gì

Tiểu đường thai kỳ là gì, ai dễ mắc, nghiệm pháp dung nạp glucose làm thế nào, bà bầu bị tiểu đường nên ăn gì, vận động ra sao và khi nào cần đi khám ngay.
Tiểu đường thai kỳ là gì?
Tiểu đường thai kỳ là tình trạng đường huyết của mẹ tăng cao lần đầu tiên trong khi mang thai, thường gặp ở 3 tháng giữa hoặc 3 tháng cuối và thường hết sau khi sinh. Bệnh hầu như không có triệu chứng, nên chỉ phát hiện được qua xét nghiệm, thường vào tuần 24 đến 28. Phần lớn mẹ được phát hiện sớm và kiểm soát tốt vẫn có thai kỳ bình thường, em bé khoẻ mạnh.
ACOG (Hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ) giải thích: nội tiết tố thai kỳ cản trở tác dụng của insulin, hormone giữ đường huyết bình thường. Thường cơ thể mẹ tự tạo thêm insulin để bù, nhưng ở một số mẹ lượng insulin không đủ, đường huyết tăng lên.
Ai dễ bị tiểu đường thai kỳ?
Bất kỳ mẹ bầu nào cũng có thể mắc, kể cả khi không có yếu tố nguy cơ nào. Theo NHS (hệ thống y tế công của Anh) và ACOG, nguy cơ cao hơn nếu mẹ:
- Thừa cân hoặc béo phì, ít vận động.
- Đã bị tiểu đường thai kỳ ở lần mang thai trước.
- Từng sinh em bé nặng từ khoảng 4–4,5 kg trở lên.
- Có bố mẹ hoặc anh chị em ruột bị tiểu đường.
- Có huyết áp cao, bệnh tim, hội chứng buồng trứng đa nang.
- Lớn tuổi (NHS nêu mốc trên 40 tuổi).
Đáng chú ý với mẹ Việt: ACOG liệt kê phụ nữ gốc châu Á trong nhóm hay bị ảnh hưởng hơn (NHS thì nêu người gốc Nam Á). Vì vậy đừng nghĩ "mình gầy, không ăn ngọt thì không sao".
Tiểu đường thai kỳ ảnh hưởng gì đến mẹ và bé?
Theo ACOG, khi đường huyết mẹ cao, nhiều đường đi qua nhau thai tới em bé hơn mức cần, khiến bé có thể tăng cân quá nhiều. NHS và ACOG nêu những vấn đề có thể gặp:
- Thai to, làm chuyển dạ khó khăn hơn, tăng khả năng phải khởi phát chuyển dạ hoặc mổ lấy thai.
- Đa ối (quá nhiều nước ối), có thể gây sinh non.
- Tiền sản giật và huyết áp cao, xem bài tiền sản giật.
- Sau sinh, bé có thể bị hạ đường huyết, vàng da hoặc khó thở, cần được theo dõi.
- Thai chết lưu (hiếm).
Về lâu dài, ACOG cho biết từ 15 đến 70 trong 100 mẹ từng bị tiểu đường thai kỳ sẽ mắc tiểu đường về sau.
Nghiệm pháp dung nạp glucose làm khi nào, làm thế nào?
Khi nào cần làm?
Đây là điểm các nguồn khác nhau:
- ACOG (Hoa Kỳ): mọi mẹ bầu nên được sàng lọc. Mẹ có yếu tố nguy cơ được thử đường huyết từ sớm; nếu không có nguy cơ hoặc lần thử sớm bình thường thì thử ở tuần 24 đến 28.
- NHS (Anh): ở lần khám đầu (khoảng tuần 8–12), mẹ được hỏi về yếu tố nguy cơ; ai có từ một yếu tố trở lên thì được làm nghiệm pháp ở tuần 24 đến 28. Mẹ từng bị tiểu đường thai kỳ được làm sớm hơn, ngay sau lần khám đầu, rồi làm lại ở tuần 24–28 nếu lần đầu bình thường.
Lịch ở Việt Nam có thể khác tuỳ cơ sở. Mẹ hãy hỏi bác sĩ sản khoa nên làm vào tuần nào.
Các bước làm nghiệm pháp
NHS mô tả nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống mất khoảng 2 tiếng:
- Mẹ nhịn ăn uống 8 đến 10 tiếng trước đó (thường vẫn được uống nước lọc, nhưng nên hỏi lại cơ sở xét nghiệm).
- Buổi sáng, lấy máu lần đầu.
- Mẹ uống một cốc nước đường glucose.
- Ngồi nghỉ 2 tiếng, rồi lấy máu lần nữa để xem cơ thể xử lý đường thế nào.
Bà bầu bị tiểu đường thai kỳ nên ăn gì?
Theo NHS và ACOG, thay đổi ăn uống và vận động là bước điều trị đầu tiên, và với nhiều mẹ là đủ để kiểm soát đường huyết. NHS khuyên mẹ được chuyển tới chuyên gia dinh dưỡng để có thực đơn riêng. Những nguyên tắc chung:
- Ăn đều đặn, không bỏ bữa. NHS nói thường là 3 bữa chính mỗi ngày. ACOG gợi ý 3 bữa chính và 2–3 bữa phụ nhỏ, có thể cả bữa phụ buổi tối, để tránh đường huyết lên xuống thất thường.
- Chọn tinh bột hấp thu chậm (chỉ số đường huyết thấp): NHS kể gạo lứt, bánh mì nguyên cám, các loại đậu, đỗ, yến mạch. Với bữa cơm Việt, mẹ có thể trộn gạo lứt với gạo trắng, ăn cơm, bún, phở vừa phải.
- Nhiều rau và trái cây: NHS khuyên ít nhất 5 phần mỗi ngày. Trái cây nên ăn nguyên miếng thay vì nước ép.
- Tránh đồ ngọt và đồ uống có đường: bánh kẹo, nước ngọt. NHS lưu ý nước ép trái cây, sinh tố, kể cả loại ghi "không thêm đường", cũng có thể nhiều đường. Với mẹ Việt, đó còn là chè, trà sữa, nước mía, sữa đặc. Không cần kiêng tuyệt đối, nhưng nên thay bằng trái cây, các loại hạt.
- Chọn đạm nạc như cá, thịt nạc, trứng, đậu phụ.
Mẹ vẫn cần tránh những món không an toàn khi mang thai, xem bài dinh dưỡng thai kỳ. ACOG cũng nhắc tăng cân quá nhiều hoặc quá nhanh sẽ khiến đường huyết khó kiểm soát hơn (xem bài bà bầu tăng bao nhiêu kg).
Vận động và theo dõi đường huyết
ACOG cho biết thường nên tập 30 phút vận động vừa sức ít nhất 5 ngày mỗi tuần, và có thể đi bộ 10–15 phút sau mỗi bữa ăn để đường huyết ổn định hơn. NHS gợi ý đi bộ, bơi, yoga cho bà bầu, nhưng nên báo bác sĩ trước khi bắt đầu một môn mới. Xem thêm bài vận động khi mang thai.
Mẹ sẽ được hướng dẫn tự đo đường huyết bằng máy, thường là trước bữa sáng và 1 tiếng sau mỗi bữa ăn (theo NHS), và ghi lại để mang theo mỗi lần khám. Mức đường huyết cần đạt do đội ngũ y tế đặt riêng cho mẹ. Nếu ăn uống và vận động chưa đủ, bác sĩ sẽ cho thêm thuốc uống hoặc insulin theo chỉ định; mẹ không tự mua thuốc.
Gợi ý của Agoliva: cả nhà cùng ăn theo thực đơn của mẹ sẽ dễ hơn để mẹ ăn riêng một mâm. Nồi cơm trộn gạo lứt, đĩa rau luộc to, cá kho nhạt hơn một chút là tốt cho mọi người.
Theo dõi khi sinh và sau sinh
Mẹ được khám dày hơn và siêu âm theo dõi bé. NHS khuyên nên sinh trước tuần 41. ACOG cho biết đa số mẹ kiểm soát tốt vẫn sinh đủ tháng, sinh thường được.
Sau sinh, mẹ cần xét nghiệm lại đường huyết. Hai nguồn hơi khác nhau về mốc: NHS là 6 đến 13 tuần sau sinh rồi mỗi năm một lần nếu bình thường; ACOG là 4 đến 12 tuần sau sinh rồi 1 đến 3 năm một lần. Mẹ hãy hỏi bác sĩ lịch cụ thể.
Khi nào cần đi khám ngay?
- Khát nước nhiều, đi tiểu nhiều, khô miệng, mệt, nhìn mờ: theo NHS là dấu hiệu đường huyết cao, nên báo bác sĩ sớm.
- Đang dùng insulin mà thấy run, vã mồ hôi, đói cồn cào, da tái, khó tập trung: NHS cho biết đó có thể là hạ đường huyết, cần đo đường huyết và xử trí ngay theo hướng dẫn đã được dặn.
- Thai máy ít đi hoặc thay đổi so với mọi ngày (xem bài theo dõi cử động thai).
Gọi cấp cứu 115 ngay nếu mẹ chóng mặt hoặc ngất, khó thở, đau ngực, đau đầu dữ dội không đỡ, nhìn mờ đột ngột, đau bụng dữ dội, ra máu hoặc ra nước âm đạo. Đây là những dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp ở mẹ bầu theo CDC (Hoa Kỳ).
Câu hỏi thường gặp
Tiểu đường thai kỳ có tự hết sau sinh không?
Thường là có, theo NHS và ACOG. Nhưng mẹ vẫn cần xét nghiệm lại sau sinh và định kỳ, vì nguy cơ tiểu đường type 2 cao hơn.
Uống nước đường làm nghiệm pháp có hại cho thai không?
Nghiệm pháp là xét nghiệm thường quy được NHS và ACOG khuyến nghị để phát hiện bệnh sớm. Nếu mẹ có lo lắng riêng, hãy hỏi bác sĩ sản khoa trước khi làm.
Bị tiểu đường thai kỳ có được ăn trái cây không?
Có. NHS khuyên ăn nhiều rau và trái cây, ít nhất 5 phần mỗi ngày, nhưng nên ăn nguyên miếng, hạn chế nước ép và sinh tố vì dễ nhiều đường.
Nguồn tham khảo
- NHS (Anh) – Gestational diabetes; Gestational diabetes: Treatment
- ACOG (Hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ) – Gestational Diabetes
- CDC (Hoa Kỳ) – Hear Her: Urgent Maternal Warning Signs
Bài viết liên quan
Thai kỳThai nhi 40 tuần: đến ngày dự sinh chưa đẻ phải làm sao
Thai nhi 40 tuần nặng khoảng 3,6 kg theo WHO. Mang thai 40 tuần chưa có dấu hiệu sinh có sao không, khi nào gọi viện, có nên tự kích sinh tại nhà?
Thai kỳThai nhi 39 tuần: đủ tháng, 9 dấu hiệu mẹ không được bỏ qua
Thai nhi 39 tuần nặng khoảng 3,4 kg theo WHO, đã đủ tháng. Mang thai 39 tuần ra nhầy, đau lưng có phải sắp sinh? 9 dấu hiệu mẹ cần gọi bác sĩ ngay.
Thai kỳThai nhi 38 tuần: nặng bao nhiêu, vỡ ối thế nào, chờ sinh ra sao
Thai nhi 38 tuần nặng khoảng 3,2 kg theo WHO, da dày hơn, có lớp gây giúp dễ chào đời. Thai 38 tuần là mấy tháng, vỡ ối có thể chỉ rỉ ít, khi nào cần vào viện?
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
