12 câu hỏi tự soi mình cuối năm cho cha mẹ bận rộn
12 câu hỏi tự soi mình cuối năm cho bố mẹ: nhìn lại năm cũ, nhìn những người trong nhà, chọn một việc nhỏ cho năm tới, hỏi bằng giọng tử tế thay vì tự trách.
Câu hỏi tự soi mình cuối năm: vì sao nên hỏi
Câu hỏi tự soi mình cuối năm là vài câu bố mẹ tự hỏi để nhìn lại một năm đã qua: mình đã sống thế nào, với con, với người thân, với chính mình, và năm tới muốn đổi một điều gì. Mục đích không phải là chấm điểm. Mục đích là thấy rõ rồi chọn một việc nhỏ để làm khác đi.
Bài này đưa ra 12 câu, chia ba nhóm: nhìn lại, nhìn người trong nhà, nhìn về năm tới. Có thể làm trong một buổi tối cuối năm, hoặc mỗi tháng một câu cho trọn một năm. Phần lớn các câu là gợi ý của Agoliva. Những chỗ dựa trên nghiên cứu được ghi rõ nguồn.
Trước khi hỏi: hỏi bằng giọng của một người bạn
Nhiều người nhìn lại năm cũ rồi thấy tệ hơn: thấy mình quát con quá nhiều, chưa tiết kiệm được, chưa về thăm bố mẹ. Câu hỏi trở thành roi tự quất.
Nhà tâm lý học Kristin Neff, người nghiên cứu về tự trắc ẩn (self-compassion), mô tả một cách khác: đối xử với mình như cách mình đối xử với một người bạn đang gặp khó. Theo Neff, tự trắc ẩn gồm ba phần:
- Tử tế với mình thay vì chỉ trích khắc nghiệt khi mình sai hay thấy mình chưa đủ.
- Nhận ra mình không đơn độc: ai cũng có lúc thất bại, thiếu sót. Đó là phần chung của làm người.
- Chánh niệm: nhìn thẳng vào nỗi khó, không giấu đi mà cũng không phóng đại nó.
Neff viết rằng muốn thay đổi để khoẻ hơn, vui hơn là điều tốt, nhưng nên thay đổi vì mình thương mình, không phải vì thấy mình vô dụng. Hãy giữ tinh thần đó khi đọc 12 câu dưới đây.
Bốn câu nhìn lại năm cũ
- Năm nay, mình đã vượt qua điều gì mà đầu năm không nghĩ là làm được? Có thể là sinh con, đi làm lại, chăm bố mẹ ốm, hay đơn giản là qua được ba tháng con mọc răng. Viết ra, đừng chỉ nghĩ.
- Khoảnh khắc nào trong năm mình muốn nhớ mãi? Một buổi chiều cả nhà ngồi ăn, một câu con nói. Chọn một thôi.
- Điều gì lấy đi nhiều sức của mình nhất? Không phải để trách, mà để biết năm tới cần bớt đi chỗ nào.
- Có điều gì mình đã nói hay làm mà vẫn còn day dứt? Nếu có, hỏi thêm: mình có thể sửa, xin lỗi, hay chỉ cần buông xuống?
Câu số 4 là câu khó nhất. Trung tâm Greater Good (Đại học Berkeley) có một bài tập ngắn gọi là "khoảng nghỉ tự trắc ẩn", dựa trên ba phần của Neff: tự nói với mình "đây là một lúc khó khăn", rồi "ai cũng có lúc như thế", rồi đặt tay lên ngực và nói "mong mình tử tế với chính mình". Greater Good khuyên với người mới, nên chọn chuyện khó ở mức vừa phải, không chọn chuyện quá nặng nề.
Bốn câu về những người trong nhà
- Năm nay mình hiểu con thêm điều gì? Con thích gì mới, sợ gì mới, con đã lớn hơn thế nào. Bài tính khí của trẻ có thể giúp gọi tên những gì bạn thấy.
- Mình đã nói "cảm ơn" với ai trong nhà chưa đủ? Chồng, vợ, mẹ chồng, bà ngoại, cô giúp việc. NHS (Anh) xếp việc giúp người khác, kể cả nói lời cảm ơn, vào một trong năm bước giữ sức khoẻ tinh thần.
- Mình có hay so con, so nhà mình với người khác không? Nếu có, bài vì sao mình hay so sánh giải thích vì sao và cách dừng lại.
- Có ai trong nhà mình cần làm lành? Một cuộc cãi với chồng chưa nói hết, một lần giận ông bà. Không phải tối nay phải gọi điện. Chỉ cần ghi tên người đó.
NHS cũng đặt việc kết nối với người khác là bước đầu tiên, với ví dụ rất gần nhà: ăn tối cùng cả nhà. Nhìn lại người thân cuối năm cũng là một cách kết nối.
Bốn câu cho năm tới
- Một năm sau, nếu mọi việc diễn ra tốt nhất có thể, nhà mình trông thế nào? Đây là bài tập "phiên bản tốt nhất của mình" mà Greater Good giới thiệu: dành khoảng 15 phút viết liên tục, càng cụ thể càng tốt. Theo Greater Good, các nghiên cứu cho thấy bài tập này giúp tăng cảm xúc tích cực, và có nghiên cứu ghi nhận tác dụng kéo dài khi người tham gia tiếp tục làm.
- Mình muốn học một điều mới gì? NHS gợi ý học kỹ năng mới, ví dụ nấu một món mới. Với bố mẹ có con nhỏ, "một điều mới" có thể chỉ là học thuộc một bài hát ru cho con.
- Mình sẽ bỏ bớt một việc gì? Một nhóm chat, một thói quen lướt điện thoại trước khi ngủ, một lời hứa không cần thiết. Thêm việc thì dễ, bớt việc mới khó.
- Điều mình cần nhất lúc này là gì? Neff gọi đây là câu hỏi cốt lõi của tự trắc ẩn. Câu trả lời có khi là ngủ thêm, có khi là được ai đó lắng nghe, có khi là phải nói "không" với một người.
Gợi ý của Agoliva: từ 12 câu, chỉ chọn một việc nhỏ cho năm tới, cụ thể đến mức biết sẽ làm lúc nào. "Bớt quát con" là ý tốt nhưng mơ hồ. "Mỗi tối chủ nhật đọc truyện cho con mười phút" thì làm được.
Làm thế nào: một buổi tối hay cả năm
- Một buổi tối cuối năm: pha ấm trà, viết câu trả lời ngắn vào sổ, mỗi câu hai ba dòng. Chừng 30–45 phút.
- Mỗi tháng một câu: dán 12 câu lên tủ lạnh, mỗi tháng gạch một câu. Hợp với nhà có con nhỏ, ít thời gian.
- Hai vợ chồng cùng làm: mỗi người trả lời riêng, rồi đọc cho nhau nghe những câu mình muốn chia sẻ. Đừng tranh luận câu trả lời của người kia.
- Viết, rồi cất đi: cuối năm sau mở ra đọc lại. Thường đó là lúc bất ngờ nhất.
Nếu bạn đã quen viết nhật ký 3 dòng mỗi ngày, cuối năm lật lại cuốn sổ đó là đã có sẵn nhiều câu trả lời. Và nếu thấy mình đang ép mình phải "thấy biết ơn", bài biết ơn không phải là cố vui sẽ giúp.
Khi câu hỏi khơi lại nỗi đau
Có năm không có gì để vui: mất người thân, mất việc, sảy thai, con ốm nặng. Khi đó đừng cố trả lời đủ 12 câu. Chỉ cần câu số 12: "Điều mình cần nhất lúc này là gì?"
Gợi ý của Agoliva: nếu ngồi viết mà đầu óc cứ xoáy mãi vào một chuyện, càng nghĩ càng nặng, hãy dừng lại, gấp sổ, ra ngoài đi bộ hay gọi cho một người bạn. Nhìn lại là để rõ hơn, không phải để chìm sâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên tự soi mình vào lúc nào trong năm?
Cuối năm dương lịch hoặc trước Tết đều hợp, vì là lúc người Việt vẫn quen tổng kết. Nhưng không có ngày bắt buộc. Sinh nhật con, sinh nhật mình cũng là dịp tốt.
Viết ra hay chỉ nghĩ trong đầu?
Nên viết. Bài tập của Greater Good đều là bài viết, và viết giúp ý nghĩ chậm lại, rõ hơn. Không cần viết hay, không cần ai đọc.
Tự trắc ẩn có phải là dễ dãi với bản thân không?
Không. Theo Neff, tự trắc ẩn vừa có mặt dịu dàng (an ủi mình) vừa có mặt mạnh mẽ (dám nói không, dám đặt giới hạn, dám thay đổi). Tử tế với mình không có nghĩa là bỏ qua lỗi, mà là sửa lỗi mà không tự hành hạ.
Có nên làm cùng con không?
Với trẻ khoảng 5 tuổi trở lên, có thể hỏi con hai câu đơn giản: "Năm nay con vui nhất lúc nào?" và "Năm sau con muốn học gì?". Đừng hỏi con về lỗi của con trong năm.
Nguồn tham khảo
- Kristin Neff, self-compassion.org – What is Self-Compassion?
- Greater Good Science Center, UC Berkeley – Self-Compassion Break
- Greater Good Science Center, UC Berkeley – Best Possible Self
- NHS (Anh) – 5 steps to mental wellbeing
Bài viết liên quan
Từ bi hỷ xả là gì? Tứ vô lượng tâm trong đời sống làm cha mẹ
Từ bi hỷ xả là gì? Bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trong Phật giáo, và nghiên cứu về tự trắc ẩn cho thấy vì sao cha mẹ cần dành chút từ bi cho chính mình.
Lưới Đế Thích là gì? Duyên khởi và chuyện mỗi người trong nhà nối nhau
Lưới Đế Thích là gì? Hình ảnh lưới châu báu của Hoa Nghiêm nói về duyên khởi, và vì sao trong một nhà, tâm trạng mỗi người đều in bóng lên người khác.
Nhân quả là gì? Hiểu đúng chữ nghiệp để dạy con không mê tín
Nhân quả là gì, nghiệp có phải số phận? Hiểu theo nghĩa gốc: hành động có chủ ý dẫn tới kết quả. Áp dụng vào dạy con bằng hệ quả tự nhiên, không doạ quả báo.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
