Luyện ngủ cho bé: các phương pháp phổ biến và bằng chứng khoa học

Luyện ngủ cho bé là gì, bé mấy tháng thì luyện được? Các cách luyện ngủ phổ biến, nghiên cứu nói gì về lợi ích và tác hại, và cách chọn phù hợp với gia đình.
Luyện ngủ cho bé là gì?
Luyện ngủ (sleep training) là tên gọi chung cho các cách giúp bé tự chìm vào giấc ngủ lúc đi ngủ và tự ngủ lại khi thức giữa đêm, thay vì luôn cần được bế, ru, cho bú mới ngủ được. Nghe tới "luyện ngủ", nhiều bố mẹ nghĩ ngay tới cảnh để con khóc một mình tới sáng. Thật ra có nhiều cách, từ rất nhẹ nhàng đến có khóc, và không cách nào là bắt buộc.
Điều quan trọng nhất cần nói trước: luyện ngủ không phải việc bắt buộc. Nếu cả nhà vẫn ngủ đủ và thấy ổn với cách đang làm, không có lý do gì phải thay đổi. Luyện ngủ là một lựa chọn cho những gia đình mà việc con thức đêm nhiều đang làm bố mẹ kiệt sức.
Bé mấy tháng thì có thể bắt đầu?
- Những tháng đầu: bé sơ sinh thức dậy ban đêm vì cần bú, theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS). Đây không phải lúc luyện ngủ; bố mẹ cứ đáp ứng khi con đói, con cần dỗ.
- Từ khoảng 4 tháng: Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên đặt bé xuống giường khi bé còn lơ mơ, chưa ngủ hẳn, để bé học tự ngủ. AAP cũng cho biết bé chưa có chu kỳ ngủ đều đặn cho tới khoảng 4 tháng.
- Các nghiên cứu về luyện ngủ nêu dưới đây làm trên bé từ 6–16 tháng và bé 8–10 tháng.
Trước khi bắt đầu, hãy hỏi bác sĩ xem con có tăng cân tốt, có cần cữ bú đêm nữa không. Nếu con vẫn cần bú đêm, xem bài cai sữa đêm. Với bé sinh non, bé có bệnh, hãy hỏi bác sĩ trước.
Nền tảng chung của mọi cách luyện ngủ
Dù chọn cách nào, các nguồn đều nhắc tới vài điều nền tảng:
- Nếp đi ngủ đều đặn: NHS gợi ý tắm, thay đồ ngủ, thay tã, kể chuyện, giảm đèn, hôn và ôm chúc ngủ ngon.
- Phân biệt ngày và đêm: ban ngày chơi, trò chuyện; ban đêm đèn mờ, nói khẽ, không chơi (AAP, NHS).
- Đặt con xuống khi còn thức: AAP cho biết nếu luôn được bế ru tới khi ngủ hẳn, bé có thể khó ngủ lại khi thức giữa đêm.
- Chỗ ngủ an toàn: đặt bé nằm ngửa trong mọi giấc ngủ cho tới 1 tuổi (AAP). Xem bài ngủ an toàn.
Các cách luyện ngủ phổ biến
1. Tự dỗ từng bước (ít can thiệp dần)
AAP nhấn mạnh "tự dỗ" không có nghĩa là để con khóc hay phớt lờ tiếng khóc. Khi con đã no, đã thay tã, không đau mà vẫn quấy, AAP gợi ý đi từ ít đến nhiều: nhìn con, nói với con, đặt tay lên ngực hay bụng con, giữ hai tay con lại gần người, rồi mới bế, đung đưa, cho ngậm ti giả, và cuối cùng là cho bú nếu cần. Mỗi cách thử khoảng 5 phút trước khi chuyển sang cách khác. Mục tiêu là con bình tĩnh lại với ít sự can thiệp hơn theo thời gian.
2. Lùi giờ đi ngủ ("bedtime fading")
Đặt con lên giường vào lúc con thật sự buồn ngủ, kể cả khi muộn hơn giờ bố mẹ mong muốn, để con chìm vào giấc ngủ nhanh. Sau đó dời dần giờ đi ngủ sớm lên từng chút. Cách này ít khóc.
3. Vào kiểm tra theo khoảng thời gian ("graduated extinction")
Đặt con xuống, rời phòng. Nếu con khóc, chờ một khoảng định trước rồi vào trấn an ngắn, rồi lại ra; khoảng chờ dài dần qua các lần, các đêm. Cách này có khóc, và không phải gia đình nào cũng thấy phù hợp.
4. Ngồi cạnh rồi lùi dần
Bố hoặc mẹ ngồi cạnh giường tới khi con ngủ, sau vài đêm thì dời ghế xa dần về phía cửa. Ít khóc hơn nhưng thường mất nhiều thời gian hơn. Đây là cách nhiều gia đình dùng; chúng tôi chưa tìm thấy nghiên cứu lớn nào đánh giá riêng cách này.
Bằng chứng khoa học nói gì?
Nỗi lo lớn nhất của bố mẹ là luyện ngủ có làm con tổn thương tâm lý, ảnh hưởng tới sự gắn bó với bố mẹ không. Hai nghiên cứu được công bố trên tạp chí Pediatrics của AAP thường được nhắc tới:
- Nghiên cứu năm 2016 (Úc): 43 bé 6–16 tháng được chia ngẫu nhiên vào nhóm "vào kiểm tra theo khoảng thời gian", nhóm "lùi giờ đi ngủ" và nhóm chỉ được hướng dẫn chung về giấc ngủ. Hai nhóm luyện ngủ ngủ nhanh hơn; nhóm kiểm tra theo khoảng thời gian thức đêm ít hơn rõ rệt. Hormone căng thẳng cortisol trong nước bọt của bé không tăng mà giảm nhẹ. Sau 12 tháng, không thấy khác biệt về cảm xúc, hành vi hay kiểu gắn bó giữa mẹ và con.
- Nghiên cứu theo dõi 5 năm (Úc, 2012): các gia đình có bé gặp vấn đề giấc ngủ lúc 7 tháng được nhân viên y tế hướng dẫn kỹ thuật luyện ngủ khi bé 8–10 tháng, so với chăm sóc thông thường. Khi trẻ 6 tuổi (225 gia đình tham gia), không thấy khác biệt nào về sức khoẻ tâm thần, hành vi, căng thẳng, sự gần gũi giữa cha mẹ và con, hay sức khoẻ tâm thần của mẹ. Tác giả kết luận các kỹ thuật này không có tác động lâu dài rõ rệt, cả tích cực lẫn tiêu cực.
Giới hạn của bằng chứng: nghiên cứu năm 2016 khá nhỏ; cả hai đều làm ở Úc, trên những gia đình đã gặp khó khăn về giấc ngủ của con. Kết quả cho thấy chưa thấy tác hại lâu dài, nhưng không chứng minh mọi phương pháp đều an toàn với mọi em bé, và không có nghĩa là bé nào cũng cần luyện ngủ.
Chọn cách phù hợp với gia đình mình
- Hiểu tính con và sức chịu đựng của bố mẹ: có bé chỉ cần vài đêm, có bé cần cách thật nhẹ.
- Cả nhà thống nhất: ở nhà có ông bà, nếu bố mẹ đang thử chờ vài phút mà bà lại bế ngay, con sẽ bối rối. Hãy bàn trước.
- Kiên định: AAP nhắc sự nhất quán là chìa khoá. Mỗi người chăm có thể có cách dỗ riêng, điều đó hoàn toàn ổn.
- Chọn thời điểm: tránh lúc con ốm, mọc răng, vừa chuyển nhà, vừa đi nhà trẻ, hay đang lo âu chia xa nhiều. Xem thêm bài thoái lui giấc ngủ.
- Luôn đáp ứng khi con ốm: sốt, nôn, khó thở thì không "luyện"; hãy chăm con và hỏi bác sĩ.
Khi nào cần đưa con đi khám
Hẹn khám bác sĩ nhi khi
- Đã thử kiên nhẫn vài tuần mà con vẫn thức rất nhiều, ngủ rất ít so với tuổi.
- Con ngáy to, thở khò khè, có lúc ngừng thở khi ngủ.
- Con khóc kéo dài không dỗ được, hoặc bố mẹ thấy mình quá căng thẳng, kiệt sức. AAP khuyên đừng ngại trao đổi với bác sĩ nhi.
Gọi cấp cứu 115 ngay nếu con
Theo danh sách của NHS cho trẻ dưới 5 tuổi:
- Khó thở, thở rất nhanh, thở rên hoặc rút lõm bụng khi thở.
- Da, môi hoặc lưỡi tím tái, xám, nhợt hay loang lổ.
- Khó đánh thức hoặc không đánh thức được; khóc yếu, the thé hoặc khóc liên tục.
- Co giật; phát ban không mất khi ấn.
Câu hỏi thường gặp
Luyện ngủ có làm con tổn thương tâm lý không?
Hai nghiên cứu trên tạp chí Pediatrics, theo dõi trẻ tới 12 tháng sau và tới 6 tuổi, không thấy tác hại về cảm xúc, hành vi hay sự gắn bó với bố mẹ. Tuy vậy các nghiên cứu còn ít, nên bố mẹ chọn cách nhẹ nhàng hơn cũng hoàn toàn hợp lý.
Bé mấy tháng thì luyện ngủ được?
AAP khuyên từ khoảng 4 tháng, đặt bé xuống khi còn lơ mơ để bé tập tự ngủ. Những cách có khóc thường được nghiên cứu ở bé từ 6 tháng trở lên. Hãy hỏi bác sĩ trước, nhất là về cữ bú đêm.
Ngủ chung phòng với con có luyện ngủ được không?
Được. NHS khuyên bé ngủ cùng phòng với bố mẹ ít nhất 6 tháng đầu. Các cách như tự dỗ từng bước, lùi giờ đi ngủ hay ngồi cạnh đều làm được khi ngủ chung phòng. Xem thêm bài bé 8 tháng tuổi.
Nguồn tham khảo
- AAP, HealthyChildren.org – Getting Your Baby to Sleep
- AAP, HealthyChildren.org – Self-Soothing: Help Your Baby Learn This Life Skill
- Pediatrics (2016) – Gradisar và cộng sự, Behavioral Interventions for Infant Sleep Problems: A Randomized Controlled Trial, tóm tắt trên Europe PMC
- Pediatrics (2012) – Price và cộng sự, Five-Year Follow-up of Harms and Benefits of Behavioral Infant Sleep Intervention, tóm tắt trên Europe PMC
- NHS – Helping your baby to sleep
- NHS – Is your baby or toddler seriously ill?
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngKhe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị
Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
