Trẻ 2–3 tuổi nói lắp: bình thường hay cần đi khám?

Trẻ 2–3 tuổi nói lắp khá thường gặp và nhiều bé tự hết. Cách phân biệt nói vấp bình thường với nói lắp, bố mẹ nên làm gì và khi nào cần đưa con đi khám.
Trẻ 2–3 tuổi nói lắp có bình thường không?
"M-m-m-mẹ ơi, con... con... con muốn..." Nghe con nói lắp, bố mẹ dễ sốt ruột, ông bà thì lo "để lâu thành tật". Thực tế, trẻ 2–3 tuổi nói lắp khá thường gặp. Đây là giai đoạn vốn từ và câu của con tăng rất nhanh, trong khi bộ máy lời nói chưa theo kịp.
Các nguồn y tế cho những con số như sau:
- NHS (Hệ thống Y tế Anh): khoảng 1 trên 12 trẻ nhỏ trải qua một giai đoạn nói lắp; khoảng 2 trên 3 trẻ nói lắp sau đó nói trôi chảy.
- NIDCD (Viện Quốc gia về Điếc và Rối loạn Giao tiếp, Hoa Kỳ): nói lắp thường xuất hiện từ 2 đến 6 tuổi; khoảng 5–10% trẻ có lúc nói lắp, từ vài tuần đến vài năm; khoảng 75% trẻ hồi phục. Bé trai bị nhiều hơn bé gái 2–3 lần.
Hai nguồn đưa ra tỷ lệ hồi phục hơi khác nhau (khoảng 2/3 so với 75%), nhưng đều cho thấy phần lớn trẻ sẽ hết. NHS nhấn mạnh: bố mẹ không gây ra nói lắp. Nguyên nhân chưa rõ hoàn toàn, có liên quan đến yếu tố phát triển và di truyền. NHS cho biết khoảng 2 trên 3 người nói lắp có người thân trong gia đình cũng từng nói lắp.
Nói vấp bình thường và nói lắp khác nhau thế nào?
Theo tài liệu phụ huynh do Hiệp hội Ngôn ngữ – Lời nói – Thính học Hoa Kỳ (ASHA) hỗ trợ chuyên môn, trẻ nhỏ đang tập nói thường có những kiểu vấp bình thường, hay xảy ra khi con quá hào hứng muốn kể hoặc đang lúng túng tìm từ:
- Chen "ờ", "ừm" khi đang nghĩ.
- Lặp lại cả từ hoặc cả cụm: "Con muốn, con muốn đi chơi."
- Nói giữa chừng thì đổi câu, hoặc bỏ lửng.
Những dấu hiệu có thể là nói lắp:
- Lặp âm hoặc tiếng: "b-b-b-bố".
- Kéo dài âm: "mmmmmẹ".
- "Bị tắc": miệng mở nhưng không có tiếng phát ra.
- Căng cơ mặt, nháy mắt, gật đầu khi cố nói, hoặc con né tránh không muốn nói.
NHS cho biết nói lắp hay rõ hơn khi trẻ hào hứng, có nhiều điều muốn kể hoặc cảm thấy bị hối thúc. Nhiều bé nói lắp lúc nhiều, lúc ít, có ngày gần như không thấy.
Bố mẹ nên làm gì?
Các hướng dẫn của NHS và NIDCD khá thống nhất:
- Chú ý vào điều con nói, không phải cách con nói. Giữ ánh mắt tự nhiên, cho con thấy bố mẹ đang thật sự lắng nghe.
- Chờ con nói hết. Không ngắt lời, không nói hộ con.
- Tự mình nói chậm và thư thái hơn một chút, ngừng một nhịp trước khi đáp lại. Con sẽ bắt chước nhịp ấy.
- Hỏi ít câu hơn. Mỗi lần một câu, cho con thời gian trả lời. Thay câu hỏi bằng lời bình luận: "Con xếp tháp cao quá!".
- Mỗi ngày dành vài phút chơi riêng với con, để con dẫn dắt, không vội vã.
- Giữ nếp sinh hoạt đều đặn. Theo NHS Wirral, nói lắp có thể tăng khi trẻ mệt, nên giấc ngủ, bữa ăn đều đặn sẽ giúp ích. Xem thêm bài giấc ngủ ngày của bé.
- Nếu con buồn vì "bị kẹt", trấn an nhẹ nhàng, kiểu "Nói chuyện đôi khi khó lắm, khi mình còn đang học mà."
Những điều nên tránh
- Không bảo con "nói chậm thôi", "hít thở đi rồi nói", "nghĩ kỹ rồi hãy nói". Các hướng dẫn của NHS (như NHS Wirral) khuyên tránh những câu này dù có ý tốt.
- Không trêu, không nhại, không chê con trước người khác.
- Không bắt con nói lại cho "đúng".
- Không tỏ ra sốt ruột hay lo lắng ra mặt; con dễ cảm nhận được nỗi lo của bố mẹ.
Khi nào cần đưa con đi khám
NHS cho biết can thiệp sớm thường hiệu quả nhất ở tuổi mầm non, nên đừng ngại đi khám nếu bố mẹ lo. Hãy đưa con đến bác sĩ nhi để được giới thiệu tới chuyên gia âm ngữ trị liệu (speech-language therapist) khi:
- Con nói lắp kéo dài: NIDCD khuyên đánh giá nếu đã 3–6 tháng; ASHA nêu mốc 6–12 tháng trở lên. Hai nguồn hơi khác nhau, bố mẹ có thể đi khám sớm nếu lo.
- Con bắt đầu nói lắp sau khoảng 3 tuổi rưỡi.
- Nói lắp ngày càng nhiều hơn.
- Con căng cơ, nháy mắt, run môi, gắng sức khi nói.
- Con né tránh nói chuyện hoặc nói rằng nói khó quá.
- Gia đình có người nói lắp.
Chuyên gia âm ngữ trị liệu sẽ xác định con đang vấp bình thường hay nói lắp. Theo NHS, nếu cần trị liệu, chuyên gia sẽ cùng gia đình lập kế hoạch riêng cho con, có thể gồm cách nói trôi chảy hơn, kỹ năng giao tiếp và giúp con vượt qua cảm giác sợ hãi, lo lắng khi nói. ASHA cũng khuyên bố mẹ phối hợp chặt với chuyên gia và cô giáo của con.
Ở Việt Nam, bố mẹ có thể hỏi khoa Phục hồi chức năng hoặc đơn vị âm ngữ trị liệu tại các bệnh viện nhi (thông tin tham khảo chung của Agoliva).
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nói lắp có tự hết không?
Nhiều bé tự hết: NHS cho biết khoảng 2/3, NIDCD cho biết khoảng 75%. Tuy vậy không ai đoán trước được bé nào sẽ hết, nên nếu kéo dài hoặc có dấu hiệu gắng sức, hãy cho con đi khám.
Có phải do bố mẹ dạy con không đúng nên con nói lắp?
Không. NHS khẳng định bố mẹ không gây ra nói lắp. Điều bố mẹ làm được là tạo không khí thoải mái để con nói. Nếu nhà đang dạy con hai thứ tiếng, xem thêm bài nuôi con song ngữ.
Con bắt chước bạn nói lắp, có bị lây không?
Các nguồn chúng tôi tham khảo cho biết nói lắp liên quan đến yếu tố phát triển và di truyền, không nêu việc bắt chước là nguyên nhân. Bố mẹ cứ bình thản, không cần ngăn con chơi với bạn.
Nguồn tham khảo
- NHS – Stammering
- NIDCD (Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ) – Stuttering
- Communication Health Support Association / ASHA – Stuttering and Cluttering
- Wirral Community Health and Care NHS Foundation Trust – Stammering in young children: helpful tips for parents
Bài viết liên quan
Ngôn ngữTrẻ mấy tuổi hiểu và làm theo lời dặn? Mốc và trò chơi cho bé 1–3 tuổi
Trẻ mấy tuổi làm theo lời dặn một bước, hai bước? Mốc nghe hiểu theo CDC, AAP, ASHA, trò chơi tại nhà giúp con làm theo lời và khi nào nên hỏi bác sĩ.
Ngôn ngữBé mấy tháng biết tên mình? Khi nào con quay lại lúc được gọi tên
Bé mấy tháng biết tên mình và quay lại khi được gọi? Mốc theo CDC, ASHA, AAP, cách giúp con nhận ra tên, chuyện tên ở nhà và khi nào bé không đáp cần đi khám.
Ngôn ngữNói chuyện với con bằng giọng em bé có tốt không? Hiểu về parentese
Nói chuyện với con bằng giọng em bé, kéo dài, cao giọng có tốt không? Khác biệt giữa parentese và nói ngọng theo con, cách trò chuyện giúp bé học nói.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
