Tiêm chủng cho trẻ: TCMR, vắc xin dịch vụ và chăm sóc bé sau tiêm

Tiêm chủng cho trẻ ở Việt Nam: khác nhau giữa tiêm chủng mở rộng và vắc xin dịch vụ, cách chăm sóc bé sau tiêm, phản ứng thường gặp và dấu hiệu phải đi viện.
Tiêm chủng cho trẻ: món quà bảo vệ con từ những ngày đầu
Mỗi lần nghe con khóc khi kim tiêm chạm vào da, bố mẹ nào cũng xót. Nhưng tiêm chủng cho trẻ đúng lịch, đủ mũi là một trong những cách hiệu quả nhất để bảo vệ con trước nhiều bệnh nguy hiểm. Bài viết này giúp bố mẹ hiểu hai "kênh" tiêm chủng ở Việt Nam, cách chuẩn bị, chăm sóc con sau tiêm và phân biệt phản ứng bình thường với dấu hiệu cần đi viện.
Tiêm chủng mở rộng và vắc xin dịch vụ khác nhau thế nào?
Chương trình Tiêm chủng mở rộng (TCMR)
Đây là chương trình của Nhà nước, cung cấp miễn phí một số vắc xin thiết yếu cho trẻ em, thường tiêm tại trạm y tế xã, phường theo lịch hằng tháng. Danh mục vắc xin và lịch tiêm của TCMR có thể được Bộ Y tế điều chỉnh theo từng giai đoạn, vì vậy bố mẹ nên xem lịch cụ thể trong sổ tiêm chủng của con hoặc hỏi trực tiếp cán bộ trạm y tế.
Mũi tiêm đầu tiên của nhiều bé là vắc xin viêm gan B. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo mọi trẻ sơ sinh được tiêm mũi viêm gan B càng sớm càng tốt sau sinh, trong vòng 24 giờ.
Vắc xin dịch vụ
Ngoài TCMR, các trung tâm, bệnh viện có dịch vụ tiêm chủng có thu phí. Ở đây có thể có thêm những loại vắc xin chưa nằm trong chương trình miễn phí, hoặc loại vắc xin phối hợp nhiều bệnh trong một mũi giúp con bớt số lần tiêm. Chọn kênh nào là quyết định của mỗi gia đình. Điều quan trọng là:
- Con được tiêm đủ mũi, đúng khoảng cách giữa các mũi.
- Mọi mũi tiêm, dù miễn phí hay dịch vụ, đều được ghi vào sổ hoặc phiếu tiêm chủng và hệ thống quản lý tiêm chủng.
- Nếu con tiêm kết hợp cả hai kênh, hãy mang sổ theo mỗi lần tiêm và hỏi nhân viên y tế để tránh tiêm trùng hoặc thiếu mũi.
Chuẩn bị trước buổi tiêm
- Mang theo sổ tiêm chủng của con.
- Báo cho nhân viên y tế nếu con đang ốm, đang sốt, từng có phản ứng sau lần tiêm trước, hoặc có bệnh mạn tính.
- Mặc cho con quần áo dễ cởi ở tay, đùi. Mang theo khăn, tã và sữa.
- Bế ôm, cho con bú hoặc trò chuyện với con trong và sau khi tiêm để con yên tâm hơn.
Chăm sóc con sau tiêm
Theo hướng dẫn được báo Sức khỏe & Đời sống của Bộ Y tế phổ biến, trẻ cần được theo dõi ít nhất 30 phút tại điểm tiêm, sau đó tiếp tục theo dõi tại nhà ít nhất 24 giờ: để ý toàn trạng, tinh thần, ăn, ngủ, nhịp thở, phát ban và chỗ tiêm. Đừng vội về ngay sau khi tiêm, vì phản ứng dị ứng nặng tuy rất hiếm nhưng thường xuất hiện sớm: theo AAP, thường trong vòng 20 phút, đôi khi đến 2 giờ.
Phản ứng thường gặp
Theo Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), những phản ứng sau là bình thường và tự hết:
- Đau, sưng, đỏ chỗ tiêm, thường xuất hiện trong 24 giờ và kéo dài vài ngày.
- Sốt nhẹ, thường bắt đầu trong 12–24 giờ và kéo dài 1–2 ngày.
- Quấy hơn, ngủ nhiều hơn, bú hoặc ăn kém hơn, thường hết sau 24–48 giờ.
- Với một số vắc xin như sởi, thuỷ đậu, sốt và phát ban có thể xuất hiện muộn hơn, khoảng 1–4 tuần sau tiêm.
Ở nhà, bố mẹ có thể làm gì?
- Cho con bú mẹ hoặc bú sữa nhiều cữ hơn. Con ăn kém trong khoảng 24 giờ là thường gặp (CDC).
- Bế ôm, quấn chăn cho bé nhỏ để con dễ chịu (CDC).
- Đắp khăn sạch lên chỗ tiêm nếu sưng đau: CDC gợi ý khăn mát ẩm, còn AAP gợi ý khăn ấm ẩm khoảng 10 phút và tránh chườm đá. Bố mẹ có thể hỏi nhân viên y tế nên chọn cách nào.
- Không tự cho con uống thuốc hạ sốt, giảm đau khi chưa có chỉ định của cán bộ y tế hoặc bác sĩ (Bộ Y tế, CDC). Xem thêm bài con bị sốt.
Tủ thuốc trong nhà: vài nguyên tắc an toàn
Sau tiêm, hay mỗi khi con ốm vặt, bố mẹ dễ muốn "cho con uống gì đó cho nhanh khỏi". Một vài nguyên tắc nên nhớ:
- Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi cho con dùng bất kỳ thuốc nào, nhất là lần đầu dùng hoặc khi con nhỏ. Không cho trẻ dùng thuốc dành cho người lớn (FDA).
- Thuốc ho, cảm cúm không kê đơn: Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) khuyên không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi vì có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng như co giật, tim đập nhanh; nhà sản xuất ghi trên nhãn "không dùng cho trẻ dưới 4 tuổi".
- Đọc kỹ thành phần hoạt chất: nhiều sản phẩm chứa cùng một hoạt chất, dùng chồng lên nhau dễ bị quá liều (FDA).
- Với bé nghẹt mũi, FDA gợi ý các cách không dùng thuốc: nhỏ nước muối sinh lý, hút mũi nhẹ nhàng với bé dưới 1 tuổi, cho bé uống, bú đủ.
Khi nào cần đưa con đi khám
Theo hướng dẫn được Bộ Y tế phổ biến, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi trẻ có:
- Sốt từ 39°C trở lên.
- Co giật.
- Quấy khóc hoặc li bì kéo dài, khó đánh thức.
- Bú kém, bỏ bú.
- Khó thở, thở bất thường, tím tái.
- Phát ban, hoặc bất kỳ biểu hiện bất thường nào khác.
- Phản ứng thông thường nhưng kéo dài hơn 24 giờ.
AAP bổ sung một số dấu hiệu cần cho con đi khám sớm: bé dưới 12 tuần tuổi bị sốt; khóc liên tục hơn 3 giờ; nôn hoặc khóc dữ dội sau khi uống vắc xin rota; vùng đỏ chỗ tiêm lan rộng hơn 5 cm, hoặc to hơn, đau hơn sau 3 ngày; sốt kéo dài hơn 3 ngày.
Câu hỏi thường gặp
Lịch tiêm chủng mở rộng cho trẻ xem ở đâu?
Các mũi con đã tiêm và hẹn tiêm tiếp được ghi trong sổ hoặc phiếu tiêm chủng của con. Vì danh mục và lịch tiêm có thể thay đổi theo quy định của Bộ Y tế, cách chắc chắn nhất là hỏi trạm y tế nơi gia đình sinh sống.
Tiêm vắc xin dịch vụ rồi có tiêm tiếp mũi miễn phí được không?
Tuỳ loại vắc xin và số mũi con đã tiêm. Hãy mang sổ tiêm chủng đến trạm y tế để cán bộ xem và tư vấn mũi tiếp theo, tránh tiêm trùng hoặc bỏ sót.
Trẻ sốt sau tiêm bao lâu thì hết?
Theo AAP, sốt sau tiêm thường bắt đầu trong 12–24 giờ và kéo dài 1–2 ngày. Nếu sốt từ 39°C, sốt quá 3 ngày, hoặc bé dưới 12 tuần tuổi bị sốt, hãy đưa con đi khám.
Nguồn tham khảo
- Báo Sức khỏe & Đời sống (cơ quan ngôn luận của Bộ Y tế) – Tiêm chủng vắcxin thế nào cho an toàn
- WHO – Hepatitis B fact sheet
- CDC – Care for your child after vaccinations
- AAP, HealthyChildren.org – Immunization Reactions
- FDA – Use Caution When Giving Cough and Cold Products to Kids
Bài viết liên quan
Sức khoẻ & dinh dưỡngCác loại trị liệu cho trẻ: vật lý, hoạt động và âm ngữ trị liệu
Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và âm ngữ trị liệu cho trẻ khác nhau thế nào, giúp con điều gì, khi nào cần? Giải thích theo AAP, CDC, ASHA cho bố mẹ Việt.
Sức khoẻ & dinh dưỡngTrẻ bị bẹp đầu, méo đầu và vẹo cổ: cách phòng và khi nào cần khám
Trẻ sơ sinh bị bẹp đầu, méo đầu, vẹo cổ có sao không? Cách phòng bằng nằm sấp, đổi tư thế, vì sao không dùng gối chống bẹp đầu và khi nào cần cho bé đi khám.
Sức khoẻ & dinh dưỡngKhe hở môi, vòm miệng ở trẻ: cho bé bú và hành trình điều trị
Khe hở môi, vòm miệng (sứt môi, hở hàm ếch) ở trẻ: vì sao xảy ra, cách cho bé bú, các mốc phẫu thuật, thính lực, lời nói và khi nào cần đưa bé đi khám ngay.
Trở thành một trong những gia đình đầu tiên của Agoliva
Để lại thông tin, chúng tôi sẽ báo bạn ngay khi chương trình mở. Không spam, và bạn có thể huỷ bất cứ lúc nào.
- Ưu đãi riêng cho những gia đình đăng ký sớm
- Được dùng thử trước khi chương trình ra mắt chính thức
- Được góp ý để chương trình làm đúng điều nhà bạn cần
